Sửa Luật Đấu thầu: Xây dựng cơ sở dữ liệu giá chống nâng khống giá trong đấu thầu

Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đã đánh dấu bước quan trọng trong quá trình hoàn thiện khung khổ pháp lý về đấu thầu.

Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện khung khổ pháp lý về đấu thầu. Dự án luật được xây dựng theo hướng sửa đổi toàn diện, tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn: bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật; nâng cao chất lượng, hiệu quả đấu thầu; đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, kiểm tra và giám sát.

Trong nhiều nội dung được đặt ra, đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu giá, tích hợp dữ liệu thuế, hải quan để tham chiếu giá thị trường và ngăn ngừa tình trạng nâng khống giá gói thầu là một điểm đáng chú ý. Đây không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật hay chuyển đổi số, mà có thể trở thành công cụ quan trọng để thay đổi căn bản phương thức quản lý, giám sát hoạt động đấu thầu.

Khắc phục khoảng trống giá gói thầu

Trong hoạt động đấu thầu, giá gói thầu là căn cứ quan trọng để lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu, xác định giá dự toán, đánh giá hiệu quả kinh tế và kiểm soát việc sử dụng vốn. Nếu giá gói thầu được xác định thiếu cơ sở, không phản ánh đúng mặt bằng thị trường, toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu phía có thể vẫn không bảo đảm hiệu quả kinh tế.

Đặc biệt, đối với các gói thầu mua sắm hàng hóa, thiết bị, vật tư, thuốc và dịch vụ có tính chất tương đồng, việc thiếu dữ liệu tham chiếu đáng tin cậy khiến chủ đầu tư gặp khó khăn trong xác định giá. Cùng một loại hàng hóa nhưng giá có thể khác nhau theo thương hiệu, xuất xứ, cấu hình, tiêu chuẩn kỹ thuật, số lượng, điều kiện giao hàng, bảo hành và thời điểm mua sắm.

Nếu chỉ sử dụng báo giá do một số đơn vị cung cấp, hoặc tham khảo những hợp đồng đã thực hiện mà không đánh giá sự khác biệt về điều kiện thương mại, kết quả xác định giá có thể thiếu khách quan. Đây chính là khoảng trống mà cơ sở dữ liệu giá có khả năng khắc phục.

Chuyển từ quản lý hồ sơ sang giám sát bằng dữ liệu

Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) cho biết quy trình, thủ tục đấu thầu mặc dù đã được cải cách nhưng vẫn còn một số thủ tục không cần thiết, thời gian thực hiện kéo dài. Thực tế này cho thấy yêu cầu cải cách không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm các bước hành chính. Điều quan trọng là phải đổi mới phương thức quản lý, tạo điều kiện để các chủ thể có đủ thông tin và công cụ thực hiện trách nhiệm của mình.

Cũng theo Cục Quản lý đấu thầu, việc số hóa toàn bộ vòng đời gói thầu, dự án và hợp đồng, xây dựng cơ sở dữ liệu về giá, năng lực, kinh nghiệm, uy tín nhà thầu, chất lượng và kết quả thực hiện hợp đồng sẽ hỗ trợ lập giá gói thầu, đánh giá nhà thầu, giám sát, cảnh báo rủi ro và lựa chọn nhà thầu trong những lần tiếp theo.

Cơ sở dữ liệu về giá sẽ hỗ trợ lập giá gói thầu, đánh giá nhà thầu, giám sát, cảnh báo rủi ro và lựa chọn nhà thầu.

Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa quan trọng. Thay vì chỉ kiểm tra một bộ hồ sơ tại một thời điểm, cơ quan quản lý có thể dựa vào dữ liệu được tích lũy từ nhiều giao dịch để phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Trong định hướng sửa đổi, Bộ Tài chính đề xuất thực hiện đấu thầu trên môi trường điện tử như phương thức chủ yếu, đồng thời số hóa toàn bộ vòng đời gói thầu, dự án và hợp đồng.

Một nội dung có ý nghĩa đặc biệt đối với kiểm soát giá là xây dựng cơ sở dữ liệu về giá, năng lực, kinh nghiệm, uy tín của nhà thầu, nhà đầu tư, chất lượng và kết quả thực hiện hợp đồng. Theo định hướng này, dữ liệu sẽ hỗ trợ lập giá gói thầu, đánh giá nhà thầu, giám sát, cảnh báo rủi ro và lựa chọn nhà thầu trong những lần tiếp theo.

Có thể thấy, cơ quan soạn thảo không chỉ đặt vấn đề cải cách thủ tục mà còn hướng đến thay đổi phương thức quản lý đấu thầu. Khi dữ liệu được tích lũy xuyên suốt quá trình từ lập dự toán, lựa chọn nhà thầu đến thực hiện hợp đồng, cơ quan quản lý sẽ có thêm căn cứ để nhận diện những bất thường về giá và chất lượng thực hiện. Đây cũng là cơ sở để hạn chế tình trạng thông tin giá bị phân tán, thiếu khả năng đối chiếu, qua đó nâng cao tính khách quan trong xác định giá gói thầu.

Để chủ trương này đi vào thực tế, cần quy định rõ trách nhiệm cập nhật dữ liệu, tiêu chuẩn kiểm chứng và cơ chế khai thác thông tin. Đặc biệt, cơ sở dữ liệu phải được thiết kế theo hướng phản ánh đúng đặc tính hàng hóa, dịch vụ và điều kiện giao dịch, tránh tình trạng sử dụng một mức giá tham khảo chung cho những sản phẩm có tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau.

Cần một cơ chế dữ liệu liên thông, minh bạch và có trách nhiệm

Để cơ sở dữ liệu giá thực sự phát huy tác dụng, vấn đề không chỉ là xây dựng một hệ thống lưu trữ thông tin mà phải thiết lập được cơ chế kết nối, chia sẻ và kiểm chứng dữ liệu. Các chuyên gia cho rằng việc hoàn thiện dự thảo luật cần hướng tới tạo cơ sở pháp lý cho việc kết nối Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia với dữ liệu thuế, hải quan và các nguồn thông tin hợp pháp khác. Dữ liệu về giá trúng thầu, giá hợp đồng, kết quả thực hiện hợp đồng, giá nhập khẩu và giao dịch thị trường cần được chuẩn hóa, có khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát chất lượng dữ liệu. Nếu thông tin đầu vào sai lệch, không được cập nhật hoặc thiếu khả năng đối chiếu, hệ thống càng được sử dụng rộng rãi thì nguy cơ đưa ra những cảnh báo thiếu chính xác càng lớn.

Một yêu cầu khác là phải xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Cơ quan quản lý nhà nước chịu trách nhiệm về tiêu chuẩn dữ liệu, hạ tầng kết nối và cơ chế giám sát; chủ đầu tư chịu trách nhiệm về tính hợp lý của giá gói thầu và việc sử dụng thông tin tham chiếu; nhà thầu chịu trách nhiệm về tính trung thực của báo giá và hồ sơ cung cấp.

Việc khai thác dữ liệu cũng cần bảo đảm công khai những thông tin phục vụ giám sát xã hội, đồng thời bảo vệ bí mật kinh doanh và thông tin thuộc diện phải bảo mật theo pháp luật. Đặc biệt, hệ thống cần có chức năng cảnh báo rủi ro dựa trên phân tích dữ liệu, chẳng hạn giá dự toán có mức chênh lệch bất thường, nhiều gói thầu có dấu hiệu tập trung vào một nhóm nhà cung cấp hoặc kết quả thực hiện hợp đồng không tương xứng với giá trị thanh toán. Những cảnh báo này phải là căn cứ để kiểm tra, xác minh, không phải kết luận vi phạm tự động.

Đổi mới đấu thầu bắt đầu từ hiệu quả sử dụng vốn

Trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại phiên họp Quốc hội vừa qua, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, bảo đảm cạnh tranh, minh bạch và phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Dự thảo Luật cũng hướng tới trao quyền chủ động hơn cho chủ đầu tư trong lựa chọn hình thức lựa chọn nhà thầu, gắn với trách nhiệm của chủ thể quyết định.

Định hướng này đặt ra yêu cầu phải có công cụ kiểm soát tương xứng với quyền tự chủ được mở rộng. Khi chủ đầu tư được trao nhiều quyền hơn, cơ sở dữ liệu giá và hệ thống giám sát dựa trên dữ liệu càng trở nên cần thiết.

Cơ sở dữ liệu giá không chỉ phục vụ mục tiêu ngăn ngừa nâng khống giá mà còn là nền tảng để hiện thực hóa phương thức quản lý đấu thầu hiện đại.

Cơ quan thẩm tra cũng đã lưu ý việc mở rộng quyền tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình và khả năng kiểm soát; đồng thời yêu cầu hoàn thiện hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, tăng cường kết nối, chia sẻ, truy xuất dữ liệu, công khai thông tin và hậu kiểm.

Như vậy, cơ sở dữ liệu giá không chỉ phục vụ mục tiêu ngăn ngừa nâng khống giá mà còn là nền tảng để hiện thực hóa phương thức quản lý đấu thầu hiện đại. Khi thông tin được chuẩn hóa, liên thông và có thể kiểm chứng, chủ đầu tư có cơ sở ra quyết định tốt hơn, cơ quan quản lý có khả năng giám sát hiệu quả hơn, còn doanh nghiệp có môi trường cạnh tranh công bằng hơn.

Vì vậy, trong quá trình hoàn thiện dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi), việc luật hóa đầy đủ nguyên tắc xây dựng, vận hành và khai thác cơ sở dữ liệu giá; quy định rõ trách nhiệm cập nhật, kiểm chứng, sử dụng dữ liệu và cơ chế cảnh báo, hậu kiểm là một trong những vấn đề trọng tâm được cơ quan soạn thảo hướng tới.