Tài chính xanh: Đòn bẩy cho phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

Chính sách tài chính xanh là một trong những giải pháp cụ thể nhằm đảm bảo một môi trường xanh bền vững.

Sau 40 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên, đối lập với cuộc sống hiện đại, tình trạng ô nhiễm môi trường lại có những diễn biến phức tạp. Theo Báo cáo thường niên về chỉ số môi trường (The Environmental Performance Index - EPI), Việt Nam lọt top 10 quốc gia ô nhiễm môi trường không khí cao nhất Châu Á và xếp thứ 36 trong tổng số 177 quốc gia về mức độ ô nhiễm không khí, đặc biệt là về ô nhiễm bụi mịn (PM 10, PM 2.5), nồng độ bụi mịn (PM2.5) tại Việt Nam vượt quá 4,9 lần ngưỡng cho phép.

Theo nhiều chuyên gia quốc tế, Việt Nam hiện nay đang phải đương đầu với nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng như nạn phá rừng, xói mòn đất, việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên ven biển đe dọa tới các hệ sinh thái, sự đa dạng sinh học và sự cạn kiệt nguồn gien. Thực trạng môi trường này đi cùng với vấn đề biến đổi khí hậu, nước biển dâng đang đặt ra những vấn đề nóng bỏng thách thức đối với sự phát triển nhanh và bền vững của Việt Nam trong thời gian tới.

Chính sách tài chính hay còn gọi là Chính sách tài chính xanh là một trong những giải pháp cụ thể nhằm đảm bảo một môi trường xanh bền vững.

Chính sách “Tài chính xanh” thực chất là việc sử dụng các công cụ tài chính như tín dụng xanh, thuế xanh, phí môi trường, và các ưu đãi tài chính khác để khuyến khích các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường và hạn chế các hoạt động gây ô nhiễm, như: khuyến khích sử dụng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo trong sản xuất và tiêu dùng; Khuyến khích các doanh nghiệp, các hộ gia đình chuyển đổi dần sang công nghệ sản xuất sản phẩm sạch không dùng các loại hóa chất độc hại, gây ô nhiễm môi trường và có hại cho sức khỏe người tiêu dùng, khai thác tài nguyên theo đúng quy định, bảo vệ rừng, quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước.

Tín dụng xanh là khoản tín dụng hỗ trợ cho các doanh nghiệp sản xuất - kinh doanh với mục đích bảo vệ môi trường cũng như hệ sinh thái chung. Thời gian qua hệ thống Ngân hàng đã rất tích cực và nỗ lực thực hiện chính sách tín dụng xanh, thông qua việc Ngân hàng nhà nước Việt Nam đã ban hành hàng loạt các văn bản, như: Chỉ thị số 03/CT-NHNN ngày 24/3/2015 về thúc đẩy tăng trưởng tín dụng xanh và quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng; Thông tư số 17/2022/TT-NHNN ngày 23/12/2022 hướng dẫn thực hiện quản lý rủi ro về môi trường trong hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Thông tư số 31/2024/ TT-NHNN quy định về phân loại tài sản có trong hoạt động của ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Nghị định số 86/2024/NĐ-CP ngày 11/7/2024 quy định về mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro, việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và trường hợp tổ chức tín dụng phân bổ lãi phải thu phải thoái.

Các tổ chức tín dụng cũng đã xác định được trách nhiệm phát triển tín dụng xanh, xây dựng chính sách cấp tín dụng ưu đãi đối với khách hàng có phương án, dự án sản xuất, kinh doanh đáp ứng mục tiêu tăng trưởng xanh trong bối cảnh nhu cầu đối với những sản phẩm xanh, sản phẩm đáp ứng các điều kiện bảo vệ môi trường ngày càng tăng mạnh.

Đến nay, Việt Nam có hơn 50 ngân hàng thương mại thực hiện tín dụng xanh. Đơn cử như Vietcombank cấp vốn đầu tư lên tới 70% cho các dự án phát triển năng lượng tái tạo, trong khi phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam có thể coi là một ngành phát triển rất mạnh, đặc biệt là năng lượng điện.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển tín dụng xanh ở Việt Nam hiện nay vẫn còn hạn chế. Một số ngân hàng hiện nay còn khá dè dặt, chưa chủ động xây dựng các quy định nội bộ về quản lý rủi ro môi trường và xã hội, chưa có đơn vị/bộ phận chuyên trách về quản lý rủi ro với mảng này. Các dự án xanh vẫn còn khó khăn trong vấn đề tiếp cận vốn vì thường các dự án đầu tư xanh có thời gian dài, rủi ro cao, chi phí đầu tư vốn lớn.

Bên cạnh đó, chính sách về tín dụng xanh của Nhà nước vẫn còn thiếu, chưa có một chính sách rõ ràng đầy đủ mà còn lồng ghép trong các chính sách khác.

Để giúp cho chính sách tín dụng xanh thực sự phát huy hiệu quả trong thời gian tới cần phải hoàn thiện khung pháp lý về chính sách này đồng thời có chính sách tuyên truyền để các NHTM nhận thức đúng đắn trách nhiệm bảo vệ môi trường từ đó có chính sách thực hiện chính sách tín dụng xanh rộng rãi hơn, tạo điều kiện cho các dự án bảo vệ môi trường tiếp cận vốn dễ dàng hơn.

Bên cạnh tín dụng xanh, các chính sách thuế trong những năm gần đây đã rất chú trọng đến việc bảo vệ môi trường, đó là luật Thuế bảo vệ môi trường được ban hành và có hiệu lực từ 01/01/2012 đánh dấu sự thay đổi căn bản trong cách thức tiếp cận sử dụng các công cụ kinh tế cho mục tiêu bảo vệ môi trường.

Đối tượng chịu thuế là sản phẩm, hàng hóa khi được tiêu dùng có tác động tiêu cực tới môi trường, gồm 8 nhóm: (1) Xăng, dầu, mỡ nhờn; (2) Than đá; (3) Dung dịch hydro-chloro-fluoro-carbon (HCFC); (4) Túi ni lông; (5) Thuốc diệt cỏ; (6) Thuốc trừ mối; (7) Thuốc bảo quản lâm sản; (8) Thuốc khử trùng kho.

Theo Luật thuế này, người sử dụng sản phẩm gây ô nhiễm phải nộp thuế. Ngoài Luật thuế bảo vệ môi trường, các luật thuế khác cũng có những nội dung quy định về nội dung này, Luật thuế tiêu thụ đặc biệt áp dụng đối với hàng hóa, dịch vụ mà Nhà nước không khuyến khích tiêu dùng do khi sử dụng gây tác hại xấu đến môi trường và sức khỏe (thuốc lá, xăng, ô tô cá nhân…); Luật thuế thu nhập doanh nghiệp quy định ưu đãi đối với dự án đầu tư mới thuộc lĩnh vực sản xuất năng lượng tái tạo năng lượng tái tạo, năng lượng sạch sẽ được hưởng thuế suất ưu đãi 10% trong thời hạn 15 năm. Tuy nhiên, nội dung này đang được quy định lồng ghép trong các sắc thuế dẫn đến tính thống nhất giữa các sắc thuế trong việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xanh, bảo vệ môi trường chưa đồng bộ, do đó trong thực tế thực hiện còn gặp khó khăn.

Bên cạnh đó, chính sách thuế tài nguyên chưa thực sự khuyến khích doanh nghiệp khai thác tài nguyên tiết kiệm và hiệu quả. Đồng thời, chính sách thuế bảo vệ môi trường chưa bao quát hết các hàng hóa gây tác động xấu tới môi trường vào diện chịu thuế và mức thu thuế bảo vệ môi trường, chưa đảm bảo nguyên tắc mức thu cao phụ thuộc vào mức độ tác động tiêu cực đến môi trường.

Thực tế trên đòi hỏi các cơ quan quản lý nhà nước cần có các giải pháp cụ thể, hữu hiệu hơn để giải quyết bài toán môi trường. Điều này đặc biệt quan trọng khi thời gian Việt Nam thực hiện cam kết Net Zero đang ngày càng rút ngắn.