Phát triển khu công nghiệp sinh thái gắn với mục tiêu bảo vệ môi trường

Phát triển KCN sinh thái không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài, mà trở thành đòi hỏi tự thân để doanh nghiệp và KCN tại Việt Nam duy trì vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với những thách thức ngày càng gia tăng từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường và áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng, việc chuyển đổi mô hình phát triển KCN theo hướng bền vững là yêu cầu cấp thiết nhằm cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và đảm bảo an sinh xã hội.

Việt Nam cũng như nhiều quốc gia khác đang chịu ảnh hưởng từ tình trạng ô nhiễm môi trường cũng như chịu tác động ngày càng rõ nét từ xu hướng chuyển đổi xanh toàn cầu, đặc biệt thông qua các cơ chế và cam kết quốc tế. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) bắt đầu giai đoạn chuyển tiếp từ năm 2023 và dự kiến áp dụng thuế carbon từ năm 2026 đối với các ngành có cường độ phát thải cao như thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện - những ngành hiện đang tập trung tại nhiều KCN ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, xu thế gần đây cho thấy, các tập đoàn đa quốc gia và nhà bán lẻ lớn đang áp dụng tiêu chí dấu chân carbon (carbon footprint) trong lựa chọn nhà cung cấp, với mục tiêu cắt giảm 30-50% phát thải phạm vi 3 và yêu cầu sử dụng 100% năng lượng tái tạo trong chuỗi cung ứng vào giai đoạn 2030-2040. Theo các chuyên gia môi trường, chính những áp lực này khiến việc phát triển KCN sinh thái không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài, mà trở thành đòi hỏi tự thân để doanh nghiệp và KCN tại Việt Nam duy trì vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này cũng dễ hiểu bởi theo đánh giá của UNIDO, việc chuyển đổi sang KCN sinh thái có thể giúp doanh nghiệp giảm 10-20% chi phí năng lượng, giảm 20-30% lượng nước sử dụng thông qua tái chế, đồng thời tăng khả năng tiếp cận các nguồn vốn tín dụng xanh và quỹ khí hậu quốc tế.

Thống kê cho thấy, tính đến tháng 6/2025, Việt Nam đã thành lập 475 KCN với tổng diện tích khoảng 144,6 nghìn ha, trong đó 324 KCN đang hoạt động, đạt tỷ lệ lấp đầy trung bình 78,8%. Phần lớn các KCN nằm ngoài khu kinh tế (KKT), phân bố tập trung tại các vùng động lực kinh tế như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam bộ.

Theo UNIDO, về loại hình, tại Việt Nam, KCN đa ngành truyền thống chiếm tới hơn 85% tổng số KCN, trong khi KCN định hướng sinh thái mới chỉ có 2 KCN, tương đương 0,42%, cho thấy mô hình KCN sinh thái tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Thực trạng này phản ánh rõ khoảng cách giữa yêu cầu chuyển đổi xanh trong phát triển công nghiệp và cấu trúc KCN hiện hữu vốn được quy hoạch chủ yếu theo mô hình truyền thống.

Được biết, Việt Nam bắt đầu triển khai mô hình KCN sinh thái từ năm 2014 thông qua các dự án thí điểm với sự hỗ trợ kỹ thuật của UNIDO và nguồn tài trợ từ các đối tác phát triển quốc tế, dưới sự chủ trì của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) tại một số KCN, gồm KCN Khánh Phú và Gián Khẩu (Ninh Bình), KCN Hòa Khánh (TP. Đà Nẵng), KCN Trà Nóc 1 & 2 (TP. Cần Thơ). Kể từ đó đến nay, xu thế phát triển KCN sinh ngày càng trở nên phổ biến và nhận được nhiều sự quan tâm hơn.

Về mặt khuôn khổ pháp lý, Việt Nam từng bước hoàn thiện khung chính sách cho KCN sinh thái, với việc ban hành Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 của Chính phủ quy định về quản lý KCN và KKT, lần đầu tiên quy định rõ khái niệm, tiêu chí và lộ trình chuyển đổi KCN sinh thái trong quản lý KCN và KKT. Cụ thể, theo khoản 5 Điều 2 Nghị định số 35/2022/NĐ-CP, KCN sinh thái là KCN, trong đó có doanh nghiệp trong KCN tham gia vào hoạt động sản xuất sạch hơn và sử dụng hiệu quả tài nguyên, có sự liên kết, hợp tác trong sản xuất để thực hiện hoạt động cộng sinh công nghiệp; đáp ứng các tiêu chí quy định tại Nghị định này.

Theo Điều 31, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP, Nhà nước khuyến khích và có biện pháp hỗ trợ các tổ chức, cá nhân đầu tư mới hoặc chuyển đổi toàn bộ hoặc một phần KCN đã được thành lập sang hoạt động theo loại hình KCN hỗ trợ, KCN chuyên ngành, KCN sinh thái, KCN công nghệ cao theo quy định tại Nghị định này. Dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng và dự án đầu tư trong KCN hỗ trợ, KCN chuyên ngành, KCN sinh thái, KCN công nghệ cao được hưởng ưu đãi áp dụng theo địa bàn và ngành, nghề và ưu đãi áp dụng đối với dự án đầu tư vào KCN theo quy định của pháp luật về đầu tư và quy định khác của pháp luật có liên quan và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền hỗ trợ về thủ tục hành chính, tư vấn kỹ thuật, xúc tiến đầu tư, cung cấp thông tin hợp tác đầu tư theo quy định tại Nghị định này.

Bên cạnh đó, theo Khoản 1, Điều 36, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành chính sách hỗ trợ đầu tư xây dựng mới, nâng cấp, cải tạo, sửa chữa các công trình kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội trong và ngoài hàng rào KCN hiện hữu để kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp trong KCN thực hiện cộng sinh công nghiệp và chuyển đổi thành KCN sinh thái; Hỗ trợ đầu tư xây dựng mới và thu hút đầu tư vào KCN sinh thái; Hỗ trợ khoa học, kỹ thuật, chuyển giao công nghệ để doanh nghiệp trong KCN cải tiến quy trình quản lý và vận hành, đổi mới công nghệ sản xuất để giảm các nguồn gây ô nhiễm, tái sử dụng nguyên liệu, vật liệu, nước, năng lượng, chất thải, phế liệu, sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Về Hợp tác xây dựng KCN sinh thái, khoản 2, Điều 36, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP nêu rõ, các doanh nghiệp trong KCN thực hiện hợp tác với nhau để sử dụng chung các công trình kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, dịch vụ, nguyên liệu, vật liệu và các yếu tố đầu vào phục vụ sản xuất; tái sử dụng nguyên liệu, vật liệu, nước, năng lượng dư thừa, chất thải, phế liệu của mình và của các doanh nghiệp khác trong KCN để giảm chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh.

Các doanh nghiệp trong KCN được hợp tác với bên thứ ba để thực hiện cộng sinh công nghiệp. Bên thứ ba gồm nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư xây dựng và kinh doanh hạ tầng KCN và doanh nghiệp khác thông qua cung cấp các công trình kết cấu hạ tầng hoặc cung ứng dịch vụ hỗ trợ xây dựng và triển khai cộng sinh công nghiệp. Các bên tham gia tự thỏa thuận hình thức hợp tác và chia sẻ lợi ích, chi phí theo quy định của pháp luật về dân sự.

Về tiêu chí xác định KCN sinh thái, theo khoản 3, Điều 37, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP, tỷ lệ tối thiểu tổng diện tích đất cây xanh, giao thông, các khu kỹ thuật và hạ tầng xã hội dùng chung trong KCN đạt 25% trong quy hoạch xây dựng KCN được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng. Đồng thời, có giải pháp đảm bảo nhà ở, công trình dịch vụ, tiện ích công cộng cho người lao động làm việc trong KCN.

Tiếp đó, Thông tư số 05/2025/TT-BKHĐT của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) đã cụ thể hóa các yêu cầu về quy hoạch, hạ tầng dùng chung, quản lý KCN, hiệu quả sử dụng tài nguyên và chứng nhận KCN sinh thái. Có thể nói, khung chính sách về KCN sinh thái tại Việt Nam đã được hình thành tương đối đầy đủ và ngày càng rõ ràng bởi ngay cả cấp chiến lược, các nghị quyết của Đảng và Chính phủ cũng nhấn mạnh định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải, trong đó KCN sinh thái được xác định là một cấu phần quan trọng của quá trình hiện đại hóa công nghiệp. Đặc biệt, Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 xác định mục tiêu phát triển hệ thống KCN theo hướng hiện đại, sinh thái, thông minh và giảm dần các cơ sở có nguy cơ ô nhiễm cao.

Có thể nói, phát triển KCN sinh thái là “cầu nối” giữa mục tiêu chính sách và triển khai thực tiễn KCN sinh thái nhằm đảm bảo giúp lồng ghép các mục tiêu bảo vệ môi trường, phát triển bền vững ngay từ giai đoạn đầu của quá trình hình thành KCN. Trong thời gian tới, theo các chuyên gia, để phát triển và đẩy mạnh chuyển đổi sang KCN sinh thái, cần sớm ban hành hướng dẫn kỹ thuật chi tiết, định nghĩa rõ ranh giới giữa "chất thải" và "tài nguyên tái chế" theo hướng mở; cụ thể hóa danh mục xanh (Green Taxonomy) tiệm cận chuẩn quốc tế để các định chế tài chính giải ngân vốn ưu đãi cho các dự án KCN sinh thái một cách chính xác và hiệu quả.

Bên cạnh đó, cần cần tỏa các mô hình thành công thông qua việc tổng kết, xây dựng hướng dẫn và nhân rộng các mô hình thành công thực tế; kết nối khung tiêu chuẩn quốc tế (UNIDO, WB, GIZ) và các tiêu chuẩn Việt Nam để xây dựng cơ chế chứng nhận KCN sinh thái tương đương ở quy mô quốc tế.