Nhân lực ngành bán dẫn Việt Nam trước yêu cầu phát triển mới

Nhân lực bán dẫn Việt Nam và yêu cầu bắt nhịp công nghệ toàn cầu.

Khoảng trống lớn về nhân lực bán dẫn

Trên bình diện toàn cầu, ngành bán dẫn được dự báo thiếu hụt khoảng 1 triệu kỹ sư vào năm 2030. Trong khi đó, Việt Nam mới chỉ có khoảng 15.000 lao động trong lĩnh vực này, trong đó khoảng 10.000 người làm trực tiếp trong sản xuất, kiểm thử và đóng gói. Con số này chỉ đáp ứng khoảng 20% nhu cầu thực tế, cho thấy khoảng cách rất lớn giữa cung và cầu nhân lực.

Cơ hội cho Việt Nam là rất rõ ràng. Hiện có hơn 170 dự án FDI trong lĩnh vực điện tử và bán dẫn với tổng vốn gần 11,6 tỷ USD. Sự hiện diện của các tập đoàn lớn như Intel, Amkor, Hana Micron cùng doanh nghiệp trong nước như Viettel, FPT đang từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp bán dẫn. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này lại làm lộ rõ điểm nghẽn lớn nhất: thiếu hụt nhân lực. Không chỉ thiếu về số lượng, mà còn thiếu về cơ cấu và chất lượng. Ngành bán dẫn không chỉ cần kỹ sư thiết kế, mà còn cần số lượng lớn kỹ thuật viên vận hành, kiểm thử và đóng gói, những vị trí chiếm tỷ trọng lớn trong chuỗi sản xuất.

Theo ông Trần Vân Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng FPT Polytechnic (Tập đoàn FPT), kinh nghiệm từ Đức cho thấy khoảng 70% lực lượng lao động trực tiếp trong các nhà máy chip đến từ hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Điều này cho thấy, nền tảng của ngành không chỉ nằm ở đội ngũ nghiên cứu mà còn ở lực lượng kỹ thuật viên được đào tạo bài bản, gắn với thực tiễn sản xuất.

Thực tế tại bang Saxony - trung tâm bán dẫn lớn của châu Âu cho thấy một mô hình đào tạo rất khác. Người học không tách rời khỏi doanh nghiệp mà được đào tạo ngay trong môi trường sản xuất. Khoảng 70% thời gian học diễn ra tại doanh nghiệp, nơi họ tiếp cận trực tiếp máy móc, quy trình và công nghệ thực tế. Đây là yếu tố then chốt tạo nên năng lực cạnh tranh của khu vực này.

Điểm đặc biệt của mô hình này là doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu: tuyển chọn, đào tạo và đánh giá. Người học không chỉ “học để biết” mà “học để làm”. Sau khi tốt nghiệp, họ có thể làm việc ngay mà không cần đào tạo lại. Đây là điều mà hệ thống giáo dục Việt Nam vẫn đang thiếu, khi khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp còn khá lớn.

Gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp

Ở Việt Nam, nhiều chương trình đào tạo vẫn nặng về lý thuyết, thiếu điều kiện thực hành. Điều này khiến sinh viên khó đáp ứng ngay yêu cầu công việc. Theo các chuyên gia, vấn đề không chỉ là đào tạo đủ người, mà là đào tạo đúng người, phù hợp với từng khâu trong chuỗi giá trị bán dẫn, từ thiết kế đến sản xuất và kiểm thử.

Theo ông Vũ Chí Thành, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng FPT Polytechnic, sự xuất hiện của các nhà máy bán dẫn tại Việt Nam đang buộc hệ thống đào tạo phải thay đổi. Với đặc thù của ngành, chương trình đào tạo phải chuyển mạnh sang hướng thực hành, giúp sinh viên tiếp cận phần mềm thiết kế vi mạch, phòng thí nghiệm mô phỏng và đặc biệt là môi trường doanh nghiệp ngay từ khi còn đi học.

Quan điểm này phản ánh một xu hướng tất yếu là đào tạo phải gắn với nhu cầu thị trường. Khi doanh nghiệp trở thành một phần của quá trình đào tạo, chất lượng đầu ra sẽ được đảm bảo hơn. Đây cũng là cách để rút ngắn thời gian thích nghi của người lao động, đồng thời giảm chi phí đào tạo lại cho doanh nghiệp.

Một tín hiệu tích cực là một số cơ sở đào tạo tại Việt Nam đã bắt đầu chuyển mình. Việc tham gia các liên minh phát triển nguồn lực bán dẫn, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và quốc tế đang mở ra cơ hội mới cho sinh viên. Tuy nhiên, những nỗ lực này vẫn còn rời rạc và cần được mở rộng ở quy mô quốc gia.

Về mặt chiến lược, Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo khoảng 50.000 nhân lực bán dẫn vào năm 2030. Tuy nhiên, nếu không thay đổi cách tiếp cận, mục tiêu này có nguy cơ chỉ đạt về số lượng mà không đảm bảo chất lượng. Bài học từ Đức cho thấy, cấu trúc đào tạo quan trọng không kém quy mô đào tạo.

Theo các chuyên gia, một trong những giải pháp quan trọng là nâng cao vai trò của giáo dục nghề nghiệp. Trong bối cảnh hiện nay, việc chỉ tập trung vào đào tạo đại học là chưa đủ. Cần xây dựng một hệ thống đào tạo đa tầng, trong đó giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò cung cấp lực lượng kỹ thuật viên - “xương sống” của ngành công nghiệp bán dẫn.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đặc biệt với các quốc gia có ngành bán dẫn phát triển. Việc tiếp cận công nghệ, chương trình đào tạo và tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong nước. Đồng thời, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, kết nối chặt chẽ giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.