 |
| Hội thảo xây dựng ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh. |
Kết quả nghiên cứu mối quan hệ giữa hiệu quả sử dụng năng lượng và GDP được rút ra từ việc mô phỏng nhiều kịch bản chính sách bằng một bộ công cụ phân tích mới, được giới thiệu tại Hội thảo xây dựng ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, chiến lược Trung ương) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức sáng 13/7 tại Hà Nội.
Bộ công cụ được xây dựng nhằm hỗ trợ hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, cho phép đánh giá tác động của các phương án chuyển dịch năng lượng đối với tăng trưởng kinh tế, phát thải và thu nhập của từng nhóm hộ gia đình, trong đó có các nhóm dễ bị tổn thương nhất.
Phát biểu chỉ đạo tại Hội thảo, ông Nguyễn Đức Trung, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương đánh giá cao kết quả nghiên cứu cùng bộ dữ liệu, công cụ phân tích do dự án xây dựng. Theo lãnh đạo Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, đây là hoạt động có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh cả nước triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và hiện thực hóa hai mục tiêu phát triển 100 năm của đất nước.
Theo Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Việt Nam phấn đấu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, có thu nhập cao. Đồng thời, lãnh đạo Ban cũng đánh giá cao sự phối hợp giữa Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, UNDP Việt Nam, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) và Đại học Copenhagen trong xây dựng bộ dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách.
 |
| Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Trung phát biểu tại Hội thảo. |
Nhấn mạnh yêu cầu của Nghị quyết Đại hội XIV, ông Nguyễn Đức Trung cho rằng tăng trưởng cao cần dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Trong đó, chuyển đổi năng lượng phải được nhìn nhận là một chiến lược phát triển quốc gia, vừa đáp ứng nhu cầu năng lượng cho nền kinh tế, vừa bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và thúc đẩy phát triển bền vững.
Để quá trình chuyển đổi năng lượng đạt hiệu quả, ông Trung cho rằng cần bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và phát triển đồng bộ hạ tầng cho năng lượng tái tạo. Cùng với đó, các công cụ như thị trường carbon, thuế carbon và tiêu chuẩn phát thải cần được thiết kế trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động nhằm hạn chế ảnh hưởng đến tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Theo lãnh đạo Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, quá trình chuyển đổi năng lượng phải bảo đảm công bằng, quan tâm đến các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, doanh nghiệp nhỏ và các địa phương phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch. Đồng thời, cần gắn chuyển đổi năng lượng với đào tạo lại lao động, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện cơ chế, chính sách để doanh nghiệp trở thành trung tâm của quá trình đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải.
Phát biểu tại hội thảo, bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, đánh giá cao sự hợp tác giữa UNDP và Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) trong xây dựng Ma trận hạch toán xã hội về năng lượng (ESAM). Theo bà, công cụ này được hoàn thiện đúng vào thời điểm Việt Nam đang đứng trước những quyết sách quan trọng về chính sách và chuyển dịch năng lượng, góp phần cung cấp cơ sở khoa học phục vụ hoạch định chính sách.
Theo Trưởng Đại diện UNDP tại Việt Nam, quá trình chuyển dịch năng lượng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì tăng trưởng kinh tế, tăng cường khả năng chống chịu và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, chuyển dịch năng lượng không chỉ là thay đổi công nghệ hay nguồn cung điện, mà còn tác động sâu rộng đến cơ cấu ngành nghề, việc làm, thu nhập và đời sống của các hộ gia đình.
 |
| Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam Ramla Khalidi phát biểu tại Hội thảo. |
Bà Ramla Khalidi cho rằng, nếu được thiết kế và triển khai hiệu quả, chuyển dịch năng lượng sẽ trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng và thịnh vượng chung. Ngược lại, nếu không đánh giá đầy đủ các tác động kinh tế - xã hội, quá trình này có thể làm gia tăng bất bình đẳng và khiến các nhóm dễ bị tổn thương chịu nhiều thiệt thòi hơn.
Nhấn mạnh giá trị của nghiên cứu, bà cho biết việc sử dụng chính dữ liệu của Việt Nam giúp các nhà hoạch định chính sách xác định rõ những nhóm đối tượng được hưởng lợi cũng như những nhóm có thể chịu tác động từ các chính sách chuyển dịch năng lượng. Theo bà, yếu tố công bằng cần được lồng ghép ngay từ khâu thiết kế chính sách để bảo đảm quá trình chuyển dịch diễn ra công bằng và không ai bị bỏ lại phía sau.
Đại diện UNDP cũng đánh giá cao kết quả mô phỏng cho thấy nhiều giải pháp, đặc biệt là nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, có thể mang lại lợi ích đồng thời về kinh tế và môi trường. Việc sử dụng năng lượng hiệu quả không chỉ góp phần thúc đẩy tăng trưởng, giảm phát thải mà còn giảm phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu và cải thiện phúc lợi cho các hộ gia đình.
Theo bà Ramla Khalidi, giá trị lớn nhất của ESAM không chỉ nằm ở những kết quả nghiên cứu hiện tại mà còn ở khả năng trở thành công cụ lâu dài hỗ trợ hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng. Bà khẳng định UNDP sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình xây dựng một lộ trình chuyển dịch năng lượng sạch, an toàn, công bằng và bao trùm, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Tại Hội thảo, nhóm nghiên cứu đã giới thiệu Ma trận hạch toán xã hội về năng lượng (ESAM) - bộ dữ liệu kinh tế toàn diện phản ánh mối liên hệ giữa sản xuất, sử dụng năng lượng, thu nhập hộ gia đình và phát thải trong cùng một khung phân tích. ESAM do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) phối hợp với Đại học Copenhagen (Đan Mạch), Cục Thống kê (Bộ Tài chính) và UNDP tại Việt Nam xây dựng nhằm hỗ trợ hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng.
Khi kết hợp với các mô hình mô phỏng kinh tế, ESAM cho phép đánh giá tác động của nhiều kịch bản chính sách đối với tăng trưởng, môi trường và phân phối thu nhập. Công cụ này cũng có khả năng phân tích ảnh hưởng của các cú sốc bên ngoài, như biến động giá năng lượng, giúp cơ quan quản lý nhận diện rõ hơn những rủi ro đối với an ninh năng lượng, sức chống chịu của nền kinh tế và đời sống người dân.
 |
| Chuyên gia quốc tế chia sẻ về mô hình định lượng phân tích chuyển dịch năng lượng công bằng cho Việt Nam. |
Trên cơ sở ESAM, nhóm nghiên cứu đã mô phỏng nhiều kịch bản chính sách như nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, tăng giá điện và định giá carbon. Kết quả không chỉ chỉ ra những lợi ích tiềm năng mà còn làm rõ các đánh đổi về kinh tế và xã hội của từng phương án, qua đó cung cấp thêm cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách lựa chọn giải pháp phù hợp cho quá trình chuyển dịch năng lượng.
Đối với kịch bản tăng giá điện, nghiên cứu cho thấy tác động lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế do điện là đầu vào thiết yếu của hoạt động sản xuất. Nếu giá điện tăng 10%, các ngành chế biến, chế tạo và những lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng sẽ chịu ảnh hưởng lớn nhất. Trong khi đó, hộ phi nông nghiệp ở đô thị chịu tác động mạnh hơn so với hộ nông nghiệp ở nông thôn, đòi hỏi các chính sách hỗ trợ phù hợp.
Nghiên cứu cũng đánh giá kịch bản áp dụng thuế carbon ở mức 15 USD cho mỗi tấn CO₂ tương đương. Kết quả mô phỏng cho thấy chính sách này có thể giúp giảm khoảng 2,9% lượng phát thải, nhưng đồng thời khiến GDP giảm khoảng 0,8% nếu không có cơ chế hỗ trợ đi kèm. Điều này cho thấy định giá các-bon cần được thiết kế thận trọng để hài hòa giữa mục tiêu giảm phát thải, tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội.
Theo nhóm nghiên cứu, hiệu quả của chính sách định giá các-bon phụ thuộc lớn vào cách sử dụng nguồn thu. Nếu được tái phân bổ thông qua các chương trình hỗ trợ đúng đối tượng, đặc biệt là hộ nghèo, lợi ích của quá trình chuyển dịch sẽ được chia sẻ công bằng hơn. Tổng thể kết quả mô phỏng cho thấy ESAM là công cụ hữu ích giúp đánh giá toàn diện các kịch bản chuyển dịch năng lượng, tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách phát triển bền vững.
