 |
| Phiên thảo luận về định hướng chính sách thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng tại Việt Nam. |
Phiên thảo luận về định hướng chính sách thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng tại Việt Nam, diễn ra trong khuôn khổ Hội thảo xây dựng ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, chiến lược Trung ương) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tổ chức ngày 13/7 tại Hà Nội, mang đến nhiều góc nhìn đa chiều từ các chuyên gia kinh tế, năng lượng, tài chính, lao động và nông nghiệp.
Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội định hình một mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và sử dụng năng lượng hiệu quả. Song song với mục tiêu phát thải ròng bằng “0”, quá trình chuyển đổi phải tạo động lực nâng cao năng suất lao động, tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp và bảo đảm mọi nhóm dân cư đều được hưởng lợi từ thành quả phát triển. Đây được xem là điều kiện để quá trình chuyển đổi diễn ra bền vững, nhận được sự đồng thuận rộng rãi trong xã hội.
Chia sẻ tại phiên thảo luận, TS. Jonathan Pincus, Giám đốc Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, Trường Đại học Fulbright Việt Nam, cho rằng mục tiêu cốt lõi của chuyển dịch năng lượng cần hướng tới xây dựng một nền kinh tế có năng suất cao hơn, khả năng đổi mới mạnh hơn và mức độ chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài. Theo ông, giảm phát thải các-bon là mục tiêu quan trọng, song giá trị lớn hơn nằm ở cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng hiện đại và hiệu quả.
Theo TS. Jonathan Pincus, hiệu quả sử dụng năng lượng cần trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới. Trong khi đó, phát triển năng lượng tái tạo sẽ tạo thêm dư địa để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và tăng tính tự chủ của nền kinh tế. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, chuyển dịch năng lượng sẽ trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng dài hạn thay vì là gánh nặng chi phí.
Một nội dung được TS. Jonathan Pincus đặc biệt nhấn mạnh là chính sách định giá các-bon. Theo ông, công cụ này chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm các cơ chế phân phối lại nguồn thu nhằm hỗ trợ nhóm thu nhập thấp và các ngành chịu tác động lớn. Lợi ích của chuyển dịch năng lượng thường xuất hiện trong dài hạn, trong khi chi phí phát sinh ngay từ giai đoạn đầu. Vì vậy, chính sách cần tạo được sự cân bằng giữa mục tiêu môi trường và khả năng chấp nhận của xã hội.
 |
| Các chuyên gia chia sẻ tại phiên thảo luận. |
Từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Jonathan Pincus cảnh báo 4 thách thức mà nhiều quốc gia từng gặp phải trong quá trình chuyển đổi. Đó là tư duy duy trì năng lượng giá rẻ như một chính sách công nghiệp; phụ thuộc quá nhiều vào đầu tư trực tiếp nước ngoài để dẫn dắt chuyển đổi xanh; thiếu sự phối hợp giữa các bộ, ngành; cùng khoảng cách giữa tầm nhìn dài hạn với chu kỳ xây dựng chính sách ngắn hạn. Theo ông, đây là những bài học Việt Nam cần lưu ý để tránh lặp lại.
Ở góc độ an sinh xã hội, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, cho rằng con người phải là trung tâm của mọi quyết sách về chuyển dịch năng lượng. Theo ông, các nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ, lao động thu nhập thấp hay khu vực phi chính thức sẽ chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất nếu chính sách thiếu các giải pháp hỗ trợ phù hợp.
Theo PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, nhiều giải pháp chuyển đổi xanh có thể tạo ra lợi ích kép đối với môi trường và đời sống người dân. Việc thay thế bếp đun truyền thống bằng bếp sạch góp phần giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí trong nhà, bảo vệ sức khỏe phụ nữ và trẻ em, đồng thời mở ra cơ hội tạo tín chỉ các-bon cho cộng đồng nông thôn. Ông cũng đề xuất đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp nhằm tiết kiệm nước, phân bón, năng lượng và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Khía cạnh việc làm được TS. Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin, phân tích, dự báo chiến lược và dịch vụ công, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và lao động, Bộ Nội vụ, đặc biệt quan tâm. Theo ông, chuyển dịch năng lượng sẽ làm thay đổi sâu sắc cơ cấu lao động. Một số ngành sử dụng nhiên liệu hóa thạch có thể thu hẹp quy mô, trong khi lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ xanh và dịch vụ môi trường sẽ tạo thêm nhiều việc làm mới.
Để hạn chế tác động tiêu cực, TS. Phạm Ngọc Toàn cho rằng Việt Nam cần xây dựng hệ thống dự báo nhu cầu nhân lực và cảnh báo sớm về biến động thị trường lao động. Đồng thời, các chương trình đào tạo mới, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cần được triển khai song hành với chính sách hỗ trợ sinh kế trong thời gian người lao động chuyển đổi nghề nghiệp. Nhóm lao động phi chính thức, phụ nữ, người dân tộc thiểu số và người thu nhập thấp cần được ưu tiên trong quá trình này.
Đánh giá về lĩnh vực năng lượng, TS. Nguyễn Ngọc Hưng, Trưởng phòng Kinh tế Năng lượng, Viện Năng lượng, cho rằng tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả cần được xem là “nguồn năng lượng đầu tiên”. Theo ông, dù Việt Nam đã xây dựng hệ thống pháp luật khá đầy đủ, nhiều rào cản về tài chính và cơ chế khuyến khích vẫn khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ.
TS. Nguyễn Ngọc Hưng phân tích, giá năng lượng hiện chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế nên chưa tạo động lực đủ mạnh cho các dự án tiết kiệm năng lượng. Việc xác định lợi ích kinh tế từ các dự án này cũng gặp khó do thiếu cơ chế kế toán và chia sẻ lợi ích rõ ràng. Bên cạnh đó, phát triển năng lượng tái tạo còn đối mặt nhiều thách thức về quy hoạch đất đai, hệ thống truyền tải điện, công nghệ lưu trữ và nhu cầu vốn đầu tư rất lớn.
Ở góc độ tài chính công, PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Phó Trưởng Bộ môn Phân tích chính sách tài chính, Học viện Tài chính, nhận định Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi cho chuyển dịch năng lượng như miễn, giảm thuế nhập khẩu thiết bị, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, chính sách đất đai và giá điện. Tuy nhiên, các cơ chế hiện nay vẫn chưa đủ để giải quyết những thách thức về huy động nguồn lực và xử lý các tài sản sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
Theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, việc áp dụng thuế các-bon cần được nghiên cứu kỹ nhằm tránh chồng chéo với các sắc thuế môi trường hiện hành. Ông cũng đề xuất đẩy mạnh các nghiên cứu chuyên sâu theo từng ngành để xác định lĩnh vực có khả năng chuyển đổi nhanh, hiệu quả kinh tế cao, từ đó giúp Chính phủ ưu tiên nguồn lực đầu tư và xây dựng chính sách sát với thực tiễn.
Nhìn từ các tham luận tại phiên thảo luận, chuyển dịch năng lượng công bằng đang được tiếp cận theo hướng toàn diện hơn, đặt trọng tâm vào con người, doanh nghiệp và chất lượng tăng trưởng. Khi các chính sách về năng lượng, tài chính, lao động, nông nghiệp và an sinh xã hội được thiết kế đồng bộ, Việt Nam sẽ có thêm cơ sở để biến mục tiêu phát thải ròng bằng “0” thành động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, nâng cao năng suất và phát triển bao trùm trong những thập kỷ tới.
