Đối ngoại kiến tạo không gian phát triển đất nước

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, phân tích những chuyển biến trong tư duy đối ngoại theo các nghị quyết mới của Đảng, đồng thời chỉ rõ những yêu cầu đặt ra để đối ngoại thực sự trở thành động lực phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Đối ngoại được đặt ở tầm và tâm thế mới

Phóng viên: Thưa Đại sứ, Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, Nghị quyết số 06-NQ/TW về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng và mới đây là Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đều đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác đối ngoại. Theo Đại sứ, tư duy và vai trò của đối ngoại Việt Nam đã có những chuyển biến như thế nào trong kỷ nguyên phát triển mới?

Đại sứ Phạm Quang Vinh: Trước hết, theo tôi cần đặt đối ngoại Việt Nam trong tổng thể chiến lược phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới. Hiện nay, Việt Nam đang triển khai một loạt nghị quyết mang tính chiến lược nhằm tạo đột phá phát triển, hướng tới mục tiêu đến năm 2035, tầm nhìn 2045 xây dựng đất nước phát triển, hùng cường, thịnh vượng và có vị thế ngày càng cao.

Các nghị quyết về khoa học, công nghệ, phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, thu hút đầu tư nước ngoài, hội nhập quốc tế, cải cách thể chế… đều hướng tới mục tiêu cao nhất là tạo động lực đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Trong tổng thể đó, đối ngoại cũng được đặt ra những mục tiêu, vị thế và nhiệm vụ mới. Bên cạnh các nghị quyết về đối ngoại như Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, Nghị quyết số 06-NQ/TW về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 19-NQ/TW của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, có thể thấy cả những chủ trương về phát triển kinh tế, trong đó có Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, cũng tạo nên yêu cầu mới đối với công tác đối ngoại.

Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao.

Trong đó, tôi cho rằng, điểm đầu tiên là đối ngoại phải bắt kịp và phục vụ hiệu quả nhất cho mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2035 và tầm nhìn 2045, với trọng tâm là tạo đột phá trên cơ sở các động lực tăng trưởng mới như khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đồng thời, đối ngoại phải tiếp tục bảo đảm môi trường chiến lược thuận lợi cho hòa bình, ổn định và phát triển; góp phần bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa và tạo dựng không gian chiến lược thuận lợi nhất cho phát triển. Hai nhiệm vụ này luôn song hành, trong đó hội nhập và đối ngoại phải phục vụ mục tiêu phát triển ở trình độ cao hơn, đồng thời giữ vững môi trường hòa bình, ổn định của Đất nước.

Điểm thứ hai là đối ngoại và hội nhập quốc tế hiện nay được đặt ở tầm và tâm thế mới trong sự nghiệp phát triển đất nước. Đối ngoại vừa là lực lượng tiên phong, vừa là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, gắn kết chặt chẽ với quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực kinh tế để phục vụ phát triển.

Sở dĩ đối ngoại được xác định là tiên phong bởi thế giới đang biến đổi rất nhanh với nhiều chuyển động mang tính thời đại, từ cạnh tranh nước lớn, thay đổi mô hình phát triển đến những rủi ro như đứt gãy chuỗi cung ứng hay phân cực chính trị.

Trong bối cảnh đó, đối ngoại phải đi trước trong dự báo, nhận diện cả cơ hội lẫn thách thức; chủ động kết nối mạng lưới đối tác, làm sâu sắc quan hệ hợp tác và phát hiện các cơ hội mới, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và các động lực tăng trưởng mới. Vai trò tiên phong trước hết thể hiện ở năng lực tham mưu, dự báo và kiến nghị chính sách cho đất nước.

Đối ngoại cũng được xác định là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên bởi an ninh, quốc phòng và phát triển của đất nước ngày càng gắn chặt với môi trường quan hệ quốc tế. Những biến động của thế giới hiện nay đều mang tính liên ngành.

Tôi lấy ví dụ, một cuộc khủng hoảng xảy ra ở châu Âu hay Trung Đông tuy diễn ra rất xa nhưng có thể tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng, nguồn cung, vận tải và logistics. Vì vậy, đây không chỉ là câu chuyện kinh tế, quốc phòng hay an ninh đơn thuần mà đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của đối ngoại với các lĩnh vực khác.

Tương tự, cạnh tranh giữa các nước lớn cũng đặt ra yêu cầu vừa tranh thủ được hợp tác về kinh tế, công nghệ, vừa tránh rơi vào sức ép lựa chọn hay lệ thuộc chiến lược. Chính vì vậy, đối ngoại ngày nay được nâng tầm, giữ vai trò trọng yếu, thường xuyên và có vị trí trung tâm trong việc thực hiện các chủ trương lớn của Đảng về đối ngoại và hội nhập quốc tế.

Phóng viên: Đại sứ nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “tham gia” sang “chủ động đồng hành và kiến tạo”. Theo Đại sứ, sự chuyển biến này có ý nghĩa như thế nào đối với công tác đối ngoại và đâu là những nhiệm vụ trọng tâm của đối ngoại trong giai đoạn phát triển mới?

Đại sứ Phạm Quang Vinh: Một chuyển biến quan trọng khác là tư duy đối ngoại đã chuyển từ tham gia, tiếp nhận sang chủ động đồng hành và kiến tạo. Trước đây, chúng ta chủ yếu tham gia các hiệp định thương mại tự do và các khuôn khổ hợp tác quốc tế để tranh thủ nguồn lực phục vụ phát triển. Điều đó vẫn rất quan trọng và đã mang lại nhiều kết quả trong 40 năm đổi mới.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã khác khi cơ hội và thách thức đan xen, đòi hỏi Việt Nam phải chủ động kiến tạo cơ hội cho mình và quản trị rủi ro. Mục tiêu phát triển của đất nước cũng cao hơn, lợi ích an ninh và phát triển đan xen chặt chẽ hơn, nên muốn phát triển ở trình độ cao hơn, Việt Nam phải chủ động kiến tạo các cơ hội mới, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao. Có thể nói, sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã có đủ tâm thế và năng lực để chủ động tham gia kiến tạo sự phát triển đó.

Trong bối cảnh thế giới đang có nhiều biến động, từ sự xói mòn của một số chuẩn mực quốc tế, những thay đổi của trật tự dựa trên luật lệ đến những thách thức mới trong quản trị toàn cầu do sự phát triển của khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, Việt Nam cần tham gia tích cực hơn vào quá trình quản trị toàn cầu với tư thế, chủ trương và năng lực mới.

Theo đó, tư duy đối ngoại mới tập trung vào ba nhóm nhiệm vụ lớn.

Thứ nhất, tiếp tục củng cố và tăng cường môi trường chiến lược thuận lợi cho hòa bình, ổn định và phát triển. Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gay gắt, đối ngoại phải nâng cao năng lực dự báo, quản trị rủi ro, nhất là rủi ro về lệ thuộc chiến lược trên cả phương diện chính trị, kinh tế và công nghệ. Đồng thời, tăng cường tự chủ, mở rộng hợp tác nhưng không rơi vào tình trạng phụ thuộc hay bị cuốn vào cạnh tranh giữa các nước lớn. Cùng với đó là làm sâu sắc hơn các mạng lưới quan hệ đối tác theo hướng đan xen lợi ích, cùng có lợi và tăng cường hợp tác với các nước láng giềng, khu vực, các đối tác lớn cũng như xử lý hiệu quả các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Thứ hai, kiến tạo không gian phát triển mới. Điều đó không chỉ là mở rộng hợp tác về mặt địa lý mà còn tái cấu trúc các không gian phát triển truyền thống, khai thác hiệu quả hơn các mạng lưới quan hệ kinh tế và các hiệp định thương mại tự do, đồng thời mở rộng hợp tác với những khu vực còn nhiều dư địa như Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latinh.

Sáng 31/7, tại Hà Nội, Bộ Ngoại giao tổ chức Lễ Thượng cờ ASEAN nhân dịp kỷ niệm 31 năm Việt Nam tham gia Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và 59 năm thành lập ASEAN. Ảnh: Nam Nguyễn

Quan trọng hơn, không gian phát triển mới phải được tạo dựng trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tham gia sâu hơn vào các phân khúc có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị toàn cầu. Muốn làm được điều đó, Việt Nam phải nâng cao năng lực nội sinh, nâng cấp nền kinh tế và tăng cường sức chống chịu trước các cú sốc từ bên ngoài để có thể tận dụng tốt các cơ hội phát triển.

Thứ ba, tiếp tục nâng cao vị thế quốc gia, hình ảnh và đóng góp của Việt Nam. Trong bối cảnh mới, Việt Nam cần tiếp tục đặt mình trong dòng chảy chính của thời đại, tranh thủ các xu thế tích cực về hòa bình, hợp tác, phát triển và thượng tôn luật pháp quốc tế; đồng thời nâng tầm sự tham gia trong các tổ chức, diễn đàn đa phương, cùng các nước xây dựng những chuẩn mực ứng xử mới trước các biến động của thế giới và tiếp tục thể hiện trách nhiệm thông qua các hoạt động của Liên hợp quốc, ASEAN, APEC cũng như lực lượng gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc. Đó chính là những chuyển biến nổi bật của tư duy và vai trò đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Kiến tạo không gian phát triển và nâng tầm vị thế quốc gia

Phóng viên: Nghị quyết số 19-NQ/TW xác định đối ngoại phải phát huy vai trò tiên phong trong kiến tạo môi trường hòa bình, huy động nguồn lực bên ngoài và mở rộng không gian phát triển đất nước. Theo Đại sứ, để hiện thực hóa mục tiêu này, công tác đối ngoại cần tập trung vào những yêu cầu gì trong thời gian tới?

Đại sứ Phạm Quang Vinh: Trước hết, quá trình đổi mới và cải cách của chính Việt Nam phải tạo được những chuyển biến về chất, mang tính chiến lược như các nghị quyết của Đảng và Nhà nước đã đề ra. Nếu không nâng cao được năng lực nội sinh thì rất khó phát huy hiệu quả của đối ngoại cũng như tận dụng được các cơ hội từ hội nhập quốc tế. Vì vậy, sức mạnh nội sinh và cải cách trong nước chính là nền tảng của các hoạt động đối ngoại và hội nhập.

Yêu cầu thứ hai là đối ngoại và hội nhập quốc tế phải phát huy vai trò chủ động. Điều quan trọng nhất hiện nay là lực lượng làm công tác đối ngoại ở các bộ, ngành phải hợp lực với nhau và bắt kịp những tư duy mới của Đảng về phát triển đất nước, hội nhập quốc tế và công tác đối ngoại.

Nếu trước đây chúng ta chủ yếu chờ đối tác tìm đến thì nay phải xuất phát từ nhu cầu phát triển của Đất nước để chủ động đề xuất, kết nối và thúc đẩy hợp tác với các nước, qua đó tạo ra những cơ hội cùng có lợi. Chẳng hạn, đối với các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghiệp bán dẫn, trung tâm dữ liệu hay trí tuệ nhân tạo, Việt Nam cần đồng thời cải thiện các điều kiện trong nước, chủ động tiếp cận các đối tác lớn và trực tiếp làm việc với các tập đoàn công nghệ đa quốc gia để mở ra các cơ hội hợp tác mới.

Phóng viên: Trong bối cảnh đối ngoại ngày càng gắn kết chặt chẽ với phát triển kinh tế - xã hội, theo Đại sứ, cần phát huy vai trò của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và đội ngũ làm công tác đối ngoại như thế nào để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới?

Đại sứ Phạm Quang Vinh: Bên cạnh đó, lực lượng đối ngoại ngày nay không chỉ là những người làm công tác ngoại giao mà bao gồm tất cả các bộ, ngành, địa phương và đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp. Mặc dù đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại Nhân dân vẫn là ba trụ cột của nền đối ngoại Việt Nam, song điều quan trọng là các bộ, ngành phải phối hợp chặt chẽ với nhau. Ngành Đối ngoại có thể đi tiên phong, nhưng đồng thời phải tranh thủ được sự phối hợp thống nhất của các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, kinh tế, cũng như sự tham gia tích cực của địa phương và doanh nghiệp thì mới tạo được hiệu quả thực chất.

Một yêu cầu rất quan trọng khác là công tác cán bộ. Những người làm đối ngoại phải không ngừng cập nhật, nắm vững những tư duy và nhận thức mới của Đảng về phát triển đất nước và hội nhập quốc tế. Nếu chậm thích ứng sẽ rất khó đáp ứng yêu cầu của tình hình mới.

Đồng thời, đội ngũ làm đối ngoại phải chủ động học hỏi, nâng cao hiểu biết liên ngành, bởi đối ngoại và hội nhập quốc tế hiện nay không còn là lĩnh vực thuần túy ngoại giao mà gắn chặt với kinh tế, khoa học, công nghệ, quốc phòng, an ninh và nhiều lĩnh vực khác. Chỉ khi có kiến thức liên ngành, đội ngũ đối ngoại mới có thể tham mưu, dự báo và kiến nghị hiệu quả cho Trung ương, các địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.

Tóm lại, có ba yêu cầu lớn đặt ra đối với công tác đối ngoại trong giai đoạn tới. Thứ nhất, đội ngũ làm đối ngoại phải nâng tầm để đáp ứng tư duy mới về phát triển đất nước và đối ngoại, hội nhập quốc tế. Thứ hai, phải tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Thứ ba, tiếp tục đặc biệt coi trọng công tác cán bộ để đáp ứng yêu cầu của nền đối ngoại trong kỷ nguyên phát triển mới.

Phóng viên: Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao. Đại sứ kỳ vọng như thế nào về vai trò của đối ngoại trong việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, nâng cao vị thế quốc gia và tạo dựng những động lực phát triển mới cho đất nước?

Đại sứ Phạm Quang Vinh: Tôi luôn nghĩ đến thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rằng, Việt Nam hôm nay đã đủ tâm thế, đủ vị thế và đủ năng lực để tham gia một cách chủ động, tích cực và đầy đủ vào nền chính trị thế giới, nền kinh tế toàn cầu và nền văn minh nhân loại.

Điều đó có nghĩa là Việt Nam tham gia ngày càng đầy đủ hơn vào các tiến trình quốc tế, vừa để đóng góp vào sự phát triển chung của thế giới, vừa tranh thủ các nguồn lực phục vụ cho sự phát triển của đất nước, đồng thời tiếp tục nâng cao vị thế quốc gia.

Vì vậy, trong giai đoạn phát triển mới, chúng ta không ngần ngại hội nhập quốc tế mà phải chủ động hội nhập với một tinh thần mới, qua đó tiếp tục nâng cao vai trò, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế và tranh thủ tốt nhất các điều kiện bên ngoài phục vụ sự phát triển của Đất nước.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Đại sứ!