Định hướng sửa đổi luật thực hành tiết kiệm, chống lãng phí

NGUYỄN BAN MAI,

TRẦN TRUNG HÒA SƠN

Về tình hình thực hiện Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí

Qua hơn 10 năm thực hiện Luật, công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí (THTK, CLP) đã đạt được một số kết quả nhất định. Nhận thức của các cấp, các ngành, doanh nghiệp và Nhân dân về THTK, CLP trên các mặt của đời sống kinh tế - xã hội được nâng cao. Việc thực hiện chính sách, pháp luật về THTK, CLP đã có những chuyển biến cơ bản, góp phần huy động, quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực, vật lực, tài lực cho phát triển kinh tế xã hội, phòng chống thiên tai, dịch bệnh, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, an sinh xã hội, phúc lợi xã hội của đất nước. Một số kết quả đạt được cụ thể như sau:

Thứ nhất, việc ban hành, thực hiện Chương trình THTK, CLP của các cấp, các ngành, các địa phương cơ bản ngày càng đi vào nền nếp. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo việc xây dựng Chương trình THTK, CLP được thực hiện quyết liệt hơn; ý thức, nhận thức về công tác THTK, CLP của các bộ, ngành, địa phương đã có cải thiện rõ rệt. Các cấp, các ngành đã tập trung hơn cho công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về định mức, tiêu chuẩn, chế độ trong các ngành, lĩnh vực theo hướng minh bạch, dễ tiếp cận, tạo thuận lợi cho quá trình triển khai thực hiện. Việc hoàn thiện các định mức, tiêu chuẩn, chế độ cũng góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho hoạt động sản xuất kinh doanh, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phục hồi, phát triển kinh tế - xã hội.

Thứ hai, công tác THTK, CLP trong các lĩnh vực cũng đạt được những kết quả đáng kể. Cụ thể:

(i) Trong lĩnh vực quản lý ngân sách nhà nước, đầu tư công, tài sản công: Hệ thống pháp luật, chính sách được sửa đổi, bổ sung và ngày càng hoàn thiện; kỷ luật, kỷ cương được tăng cường; hiệu lực, hiệu quả được nâng cao; Đảm bảo cân đối các nguồn lực phục vụ và phát triển kinh tế xã hội. Bên cạnh đó, công tác quản lý, theo dõi, kiểm tra giám sát, phòng, chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo sát sao.

(ii) Trong quản lý, sử dụng tài nguyên: Hệ thống cơ chế, chính sách pháp luật về quản lý, sử dụng tài nguyên tiếp tục được hoàn thiện, tạo khung khổ pháp lý quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên của đất nước. Trong đó, đặc biệt là cơ chế, chính sách pháp luật về quản lý, sử dụng tài nguyên đất được hoàn thiện một bước căn bản, giải quyết nhiều các vấn đề quan trọng trong thực tiễn.

Công tác xây dựng, quản lý và thực hiện chiến lược, quy hoạch, khai thác chế biến, sử dụng các loại tài nguyên được đổi mới, hoàn thiện; Công tác khảo sát, thăm dò, phát hiện, đánh giá, kiểm kê trữ lượng, tiềm năng các loại tài nguyên thiên nhiên được chú trọng, công tác kiểm tra, kiểm soát, không để thất thoát, lãng phí, sử dụng tài nguyên kém hiệu quả được đẩy mạnh.

(iii) Trong quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp: Thể chế tài chính đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước được hoàn thiện nhằm quản lý, giám sát chặt chẽ, hiệu quả hơn vốn, tài sản, tài chính của các Tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước.

Công tác đổi mới, sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước được đẩy mạnh, thực chất hơn; số lượng doanh nghiệp nhà nước được thu gọn, tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt. Cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước đạt được những kết quả tích cực, góp phần tăng thu ngân sách nhà nước đáp ứng nhu cầu chi cho đầu tư phát triển.

(iv) Trong quản lý lao động và thời gian lao động: Việc sắp xếp tinh gọn bộ máy, quản lý biên chế, tinh giản biên chế, cải cách thủ tục hành chính đạt được nhiều kết quả tích cực. Tổ chức bộ máy của các cơ quan, đơn vị trong hệ thống chính trị từng bước được đổi mới, sắp xếp, kiện toàn theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, giảm tầng nấc trung gian.

Thứ ba, về việc thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra về THTK, CLP

Công tác thanh tra, kiểm tra được tăng cường và đạt nhiều kết quả tích cực. Nội dung thanh tra, kiểm tra tập trung vào các lĩnh vực trọng tâm, trọng điểm, như: Đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý tài chính ngân sách… nhằm phát hiện, ngăn chặn và phòng ngừa các hành vi thất thoát, lãng phí. Qua đó, đã phát hiện nhiều vi phạm trong quản lý, sử dụng nguồn vốn nhà nước, tài sản nhà nước và quản lý, sử dụng lao động; đồng thời đã kịp thời thu hồi được nhiều tài sản, kinh phí nhà nước và xử lý nghiêm các vi phạm.

Thứ tư, về việc công khai THTK, CLP

Việc công khai THTK, CLP theo quy định tại Luật và Nghị định số 84/2014/NĐ-CP đã được các cơ quan, đơn vị quan tâm thực hiện, làm tiền đề, cơ sở để các cơ quan, tổ chức và nhân dân thực hiện giám sát về THTK, CLP, tăng cường tính công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, đơn vị nói chung và trong công tác THTK, CLP nói riêng.

Thứ năm, về phát hiện lãng phí và trách nhiệm xử lý thông tin phát hiện lãng phí

Các bộ, ngành, địa phương cơ bản đã nghiêm túc thực hiện việc xử lý thông tin phát hiện lãng phí, qua đó đã thu hồi tiền, tài sản về cho Nhà nước và xử lý các tổ chức, cá nhân có liên quan, kỷ cương, kỷ luật cũng như ý thức trách nhiệm trong công tác THTK, CLP ngày càng được nâng lên.

Thứ sáu, về khen thưởng đối với công tác THTK, CLP

Kể từ khi Luật THTK, CLP năm 2013 có hiệu lực thi hành, các cơ quan, đơn vị đã quan tâm, biểu dương các tấm gương người tốt, việc tốt, có đóng góp trong công tác THTK, CLP. Công tác thi đua, khen thưởng về THTK, CLP thường gắn với công tác thi đua, khen thưởng hàng năm và các đợt phát động thi đua, khen thưởng theo chuyên đề. Kết quả THTK, CLP hàng năm được xem là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá, xếp loại thi đua khen thưởng và đánh giá kết quả hoạt động của các phong trào. Qua các đợt phát động đã kịp thời phát hiện, tuyên dương, khen thưởng các tổ chức, cá nhân làm tốt công tác THTK, CLP...

Một số tồn tại, hạn chế của các quy định tại Luật THTK, CLP

Bên cạnh một số kết quả đã đạt được việc thực hiện Luật THTK, CLP trong thời gian qua đã bộc lộ một số tồn tại hạn chế nhất định trong các quy định của Luật cũng như trong công tác tổ chức thực hiện, cụ thể như sau:

Thứ nhất, các khái niệm “tiết kiệm”, “lãng phí”, “hành vi gây lãng phí” còn chưa rõ ràng, chưa bao quát hết các trường hợp, hành vi phát sinh trên thực tiễn như gây lãng phí trong việc quản lý, sử dụng vốn đầu tư công, hành vi gây lãng phí trong lĩnh vực quản lý, sử dụng tài sản công...; chưa có sự phân biệt giữa hành vi gây lãng phí và hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí; một số hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí lại chưa được quy định tại Luật như chậm/không ban hành các Chương trình THTK, CLP trong từng lĩnh vực; không thực hiện việc đánh giá hiệu quả, đánh giá kết quả thực hiện mục tiêu, chỉ tiêu tiết kiệm và yêu cầu chống lãng phí được giao...

Thứ hai, còn thiếu các quy định về chế tài xử lý đủ mạnh để răn đe, phòng ngừa các trường hợp lãng phí có thể xảy ra. Cụ thể: chế tài xử lý đối với các trường hợp có hành vi vi phạm trong lĩnh vực THTK, CLP tại Luật THTK, CLP hiện hành mới chỉ dẫn chiếu đến các quy định về xử phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và xử lý kỷ luật theo quy định pháp luật chuyên ngành. Theo đó, chưa có các quy định riêng về xử lý kỷ luật tương ứng với từng hành vi vi phạm, đặc biệt là vi phạm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị.

Thứ ba, Luật THTK, CLP hiện hành chưa có quy định về việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia công khai về tiết kiệm, chống lãng phí để kịp thời cập nhật thông tin về tình hình THTK, CLP trên cả nước cũng như làm cơ sở để Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức đoàn thể, nhân dân có thêm cơ sở thực hiện theo dõi, giám sát, kiểm tra phát hiện lãng phí.

Thứ tư, một số quy định tại Luật THTK, CLP không còn đảm bảo đồng bộ, thống nhất với các quy định pháp luật chuyên ngành.

Kể từ khi Luật THTK, CLP năm 2013 được ban hành và có hiệu lực (1/7/2014), Quốc hội đã ban hành nhiều Luật mới có liên quan như Luật Ngân sách nhà nước (năm 2015), Luật Quản lý, sử dụng tài sản công (năm 2017, sửa đổi, bổ sung năm 2024), Luật Đầu tư công (năm 2014, năm 2019 và năm 2024)… Theo đó, một số quy định tại Luật THTK, CLP không còn phù hợp, chưa đảm bảo đồng bộ, thống nhất với các quy định pháp luật chuyên ngành.

Một số tồn tại, hạn chế về công tác triển khai thi hành Luật

Thứ nhất, một số bộ, ngành địa phương chưa thực sự tự giác trong việc xây dựng các giải pháp để triển khai việc THTK, CLP trong lĩnh vực, phạm vi được giao quản lý. Công tác tuyên truyền, phổ biến quy định pháp luật về THTK, CLP có nơi còn chưa được chú trọng, chủ yếu thực hiện lồng ghép với các hoạt động tuyên truyền khác, nên hiệu quả chưa cao. Trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra, đôn đốc thực hiện các biện pháp THTK, CLP có nơi, có lúc chưa được đề cao. Công tác giám sát của các cơ quan dân cử, của các tổ chức xã hội và hiệp hội nghề nghiệp, nhất là giám sát của nhân dân chưa thực sự phát huy hiệu quả.

Thứ hai, một số bộ ngành, địa phương, tập đoàn, tổng công ty chưa tuân thủ nghiêm quy định về thời hạn lập, gửi Chương trình và Báo cáo kết quả THTK, CLP; nội dung một số báo cáo chưa đánh giá đầy đủ kết quả THTK, CLP, chưa đánh giá so sánh với chỉ tiêu đề ra, một số đánh giá còn chung chung, ảnh hưởng đến công tác tổng hợp, báo cáo...

Thứ ba, việc thực hiện công khai THTK, CLP tại một số cơ quan, đơn vị còn chưa đảm bảo về thời gian cũng như nội dung, hình thức theo quy định làm hạn chế hiệu quả công tác theo dõi, giám sát của các cơ quan có thẩm quyền, các tổ chức và người dân; chưa kịp thời tuyên dương, khen thưởng người thực hiện tiết kiệm hoặc phát hiện lãng phí làm cho việc tuân thủ các quy định của pháp luật còn chưa nghiêm... Đề xuất, kiến nghị sửa đổi Luật THTK, CLP

Trong thời gian qua Đảng, Nhà nước đã có nhiều nội dung chỉ đạo liên quan đến việc hoàn thiện pháp luật về THTK, CLP tại các văn bản như: (i) Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII Đảng; (ii) Thông báo kết luận số 12-TB/TW ngày 06/4/2022 của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; (iii) Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác THTK, CLP; (iv) Nghị quyết số 74/2022/QH15 của Quốc hội về tiếp tục đẩy mạnh việc thực hiện chính sách, pháp luật về THTK, CLP…

Đặc biệt tại bài viết “Chống lãng phí”, Tổng Bí thư Tô Lâm đã xác định nhiều nội dung, giải pháp trọng tâm cần thực hiện là: “tập trung hoàn thiện và tổ chức triển khai có hiệu quả thể chế phòng, chống lãng phí; xử lý nghiêm các cá nhân, tập thể có hành vi, việc làm gây thất thoát, lãng phí tài sản công... Tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi quy định của pháp luật về THTK, CLP theo hướng tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, đồng bộ cho giám sát, kiểm tra, phát hiện, xử lý mạnh, có tính răn đe cao đối với các hành vi lãng phí; xây dựng cơ chế thực sự hữu hiệu cho giám sát, phát hiện lãng phí của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và nhân dân... Về quan điểm, nguyên tắc xây dựng Luật

Trên cơ sở rà soát chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, đối chiếu với các yêu cầu thực tiễn công tác phòng, chống lãng phí, tại thời điểm hiện nay, Bộ Tài chính nhận thấy cần quán triệt một số quan điểm, nguyên tắc đối với việc nghiên cứu sửa đổi Luật THTK, CLP trong thời gian tới như sau:

Thứ nhất, bám sát chủ trương, chỉ đạo, yêu cầu của Đảng, Nhà nước đối với công tác THTK, CLP, đặc biệt là Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị và Bài viết của Tổng bí thư Tô Lâm về “Chống lãng phí”, coi đây là kim chỉ nam để đề xuất các giải pháp chính sách hoàn thiện Luật.

Thứ hai, thực hiện chỉ đạo của Tổng bí thư Tô Lâm về đổi mới công tác lập pháp theo hướng Luật chỉ quy định những vấn đề khung, những vấn đề có tính nguyên tắc. Những vấn đề thực tiễn biến động thường xuyên thì giao cho Chính phủ, địa phương quy định để đảm bảo linh hoạt trong điều hành.

Thứ ba, việc xây dựng Luật phải đảm bảo khắc phục những vấn đề bất cập, tồn tại hạn chế đã phát sinh trong công tác phòng, chống lãng phí thời gian qua.

Một số định hướng lớn đối với việc sửa đổi Luật THTK, CLP

Hiện nay, Bộ Tài chính đã xây dựng và trình Chính phủ hồ sơ đề nghị xây dựng Luật Tiết kiệm, chống lãng phí (sửa đổi) với dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV.

Trên cơ sở rà soát các văn bản chỉ đạo của Đảng, của đồng chí Tổng bí thư Tô Lâm về các yêu cầu đối với công tác phòng, chống lãng phí thực hiện nguyên tắc đổi mới công tác lập pháp trong thời kỳ mới, Bộ Tài chính dự kiến đề xuất xây dựng Luật Tiết kiệm, chống lãng phí với 03 nhóm chính sách lớn như sau:

Thứ nhất, nâng cao tính chủ động, tự nguyện, tự giác trong công tác tiết kiệm, chống lãng phí để xây dựng văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí trong toàn xã hội với 04 giải pháp chính:

- Quy định cụ thể quyền, trách nhiệm của các chủ thể trong việc thực hiện tiết kiệm, chống lãng phí, bao gồm người đứng đầu cơ quan, tổ chức; cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong khu vực nhà nước và Nhân dân. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh, bổ sung trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức đối với việc tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí trong mọi hoạt động cơ quan, tổ chức, đơn vị, bảo đảm việc thực hiện quyền giám sát tiết kiệm, chống lãng phí của công dân, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, chịu trách nhiệm trong trường hợp xảy ra các hành vi gây lãng phí tại cơ quan, đơn vị mình.

- Bổ sung quy định vấn đề tiết kiệm, chống lãng phí phải được đưa vào nội quy, quy chế làm việc của từng cơ quan, đơn vị, hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư.

- Bổ sung quy định Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí

Các bộ, ngành, địa phương, cơ quan, tổ chức tự chủ động ban hành Chương trình tiết kiệm, chống lãng phí hàng năm của bộ, ngành, địa phương, đơn vị mình trên cơ sở Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí và thực tế (không phải chờ Chính phủ ban hành Chương trình tổng thể THTK, CLP hàng năm như trước đây).

- Bổ sung quy định về “Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí” là ngày 31/5 hàng năm (theo ngày bài viết “Thế nào là Kiệm” được đăng trên Báo Cứu Quốc (ngày 31/5/1949) để tiếp tục lan tỏa tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tiết kiệm, chống lãng phí trong toàn xã hội. Đồng thời, giao Thủ tướng Chính phủ quyết định lựa chọn chủ đề của “Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí” hàng năm để phát động trong toàn xã hội.

Thứ hai, xây dựng cơ chế nhận diện hành vi gây lãng phí, hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí và chế tài xử lý đối với các hành vi này với 04 giải pháp chính sách, cụ thể:

- Sửa đổi khái niệm “tiết kiệm”, “lãng phí” làm cơ sở rõ ràng, xác định hành vi gây lãng phí.

- Quy định cụ thể tại Luật các nhóm “hành vi gây lãng phí” và các nhóm “hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí”. Đồng thời, giao Chính phủ quy định chi tiết các hành vi gây lãng phí trong từng lĩnh vực.

Theo đó, hành vi gây lãng phí dự kiến bao gồm 8 nhóm hành vi. Trong đó, có 3 nhóm hành vi dự kiến bổ sung mới là (i) Hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng vốn đầu tư công; (ii) Hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng vốn nhà nước trong các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư; (iii) Hành vi gây lãng phí khác theo quy định của Chính phủ.

- Bổ sung quy định giao Chính phủ quy định cụ thể việc áp dụng các hình thức kỷ luật trong trường hợp cán bộ, công chức, viên chức, người đứng đầu cơ quan tổ chức đơn vị có các “hành vi gây lãng phí” và “hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí”.