Chính sách thuế trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam

TS. Phạm Nữ Mai Anh

Học viện Tài chính

Email: Phammaianh@hvtc.edu.vn

Tóm tắt

Nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu các ngành kinh tế ở Việt Nam nhằm đảm bảo an ninh lương thực và đóng góp vào sự phát triển nền kinh tế quốc gia. Là một trong những chính sách tài chính quan trọng được Nhà nước sử dụng để điều tiết hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, thời gian qua, chính sách thuế trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam đã được cụ thể hóa trong nhiều quy định ở các sắc thuế khác nhau, tác động tích cực trên nhiều khía cạnh. Bài viết đánh giá thực trạng chính sách thuế trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam, qua đó đề xuất một số định hướng hoàn thiện chính sách thuế trong thời gian tới, góp phần phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững.

Từ khóa: Chính sách thuế xanh, nông nghiệp xanh, phát triển bền vững

Summary

Agriculture plays a vital role in Viet Nam’s economic structure by ensuring food security and contributing to national economic development. Tax policy is one of the key fiscal instruments employed by the State to regulate activities in the agricultural sector. In recent years, agricultural tax policies in Viet Nam have been stipulated through various tax regulations, resulting in positive impacts across multiple dimensions. The study assesses the current state of tax policy in the agricultural sector and proposes several recommendations for policy improvement in the near future, aiming to promote sustainable agricultural and rural development. Keywords: Green tax policy, green agriculture, sustainable development

Keywords: Green tax policy, green agriculture, sustainable development

Đặt vấn đề

Nông nghiệp là một ngành có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực của đất nước, cung cấp đầu vào cho sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. Nhờ những chủ trương và chính sách phát triển nền nông nghiệp hợp lý, các sản phẩm của ngành Nông nghiệp Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu lương thực trong nước mà còn được xuất khẩu ra nước ngoài và mang về nguồn thu ngoại tệ lớn cho quốc gia với nhiều sản phẩm như gạo, cà phê, rau quả, thủy sản... Việt Nam xác định nông nghiệp là một ngành thiết yếu trong nền kinh tế, do vậy, trên góc độ quản lý nhà nước đã có nhiều chính sách được ban hành nhằm tạo thuận lợi hơn cho sự phát triển của ngành Nông nghiệp, đảm bảo cơ cấu ngành hợp lý trong tổng thể phát triển các ngành của nền kinh tế. Chính sách thuế là một trong các chính sách tài chính của Nhà nước, là hệ thống những quan điểm, đường lối của Nhà nước, thông qua sử dụng các công cụ thuế nhằm phục vụ những mục tiêu nhất định của Nhà nước trong từng thời kỳ nhất định. Với đặc điểm lĩnh vực nông nghiệp sử dụng các tư liệu sản xuất chính là tài nguyên đất đai, rừng, nước và lực lượng tham gia vào sản xuất nông nghiệp lớn, do vậy, chính sách thuế có vai trò quan trọng trong việc phân phối nguồn lực đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, đảm bảo các điều kiện thuận lợi cho ngành Nông nghiệp phát triển. Do đó, vấn đề hoàn thiện chính sách thuế phù hợp với thực tiễn sẽ có tác động lớn đến việc thúc đẩy sự phát triển của nền nông nghiệp Việt Nam theo hướng bền vững trong thời gian tới.

Chính sách thuế trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam

Chính sách thuế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam. Bởi đây không chỉ đơn thuần là công cụ tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn là đòn bẩy kinh tế quan trọng, tác động đến nhiều khía cạnh của sản xuất nông nghiệp. Cụ thể:

Thứ nhất, chính sách thuế góp phần bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển lĩnh vực nông nghiệp theo hướng bền vững

Chính sách thuế ở Việt Nam thời gian qua được thiết kế nhằm định hướng thúc đẩy sản xuất nông nghiệp sạch, giảm thiểu tác động tiêu cực đối với môi trường. Trong hoạt động thực tiễn, các sản phẩm như thuốc trừ sâu, thuốc phòng trừ sâu bệnh… đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và tăng năng suất nông nghiệp. Tuy nhiên, việc sử dụng các hoạt chất này có thể gây ảnh hưởng xấu đến môi trường và sức khoẻ con người. Vì vậy, việc đưa những sản phẩm này vào đối tượng chịu thuế nhằm góp phần giảm thiểu việc sử dụng, đồng thời tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Luật Thuế Bảo vệ môi trường (BVMT) số 57/2010/QH12 ngày 15/11/2010 chính thức có hiệu lực vào 1/1/2012 điều tiết vào 8 nhóm hàng hóa gây ảnh hưởng xấu đến môi trường trong việc sản xuất và tiêu dùng, trong đó có một số sản phẩm là đầu vào của sản xuất nông nghiệp như thuốc diệt cỏ, thuốc trừ mối thuộc loại hạn chế sử dụng. Mặt khác, trên góc độ điều tiết thuế giá trị gia tăng (GTGT), hoạt động nuôi trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh cho cây trồng áp dụng thuế suất thuế GTGT 5%. Trong Luật Thuế GTGT số 48/2024/ QH15 cũng đã có sự điều chỉnh mặt hàng phân bón từ đối tượng không chịu thuế sang đối tượng chịu thuế GTGT với mức thuế suất 5% từ ngày 1/7/2025.

Thứ hai, chính sách thuế thực hiện điều tiết hoạt động sản xuất nông nghiệp theo định hướng của Nhà nước

Chính sách thuế được cụ thể hóa bởi các pháp luật về thuế với nhiều quy định về miễn, giảm thuế, ưu đãi thuế nhằm điều tiết hoạt động sản xuất nông nghiệp. Hiện nay, quy định về miễn, giảm, ưu đãi thuế đối với lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam được quy định trong nhiều sắc thuế khác nhau: Đối với thuế sử dụng đất nông nghiệp (SDĐNN), việc miễn, giảm thuế SDĐNN giúp giảm gánh nặng tài chính cho nông dân, tạo điều kiện thuận lợi cho họ tập trung vào sản xuất nông nghiệp. Quy định miễn, giảm thuế SDĐNN trong thời gian qua mặc dù làm giảm thu ngân sách nhà nước, nhưng có thể thấy đây là một giải pháp nhằm góp phần thực hiện chủ trương, quan điểm của Đảng và Nhà nước về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại hóa, khuyến khích đầu tư, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp phát triển bền vững; phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế. Quy định kéo dài thời gian miễn thuế SDĐNN đến hết ngày 31/12/2025 theo Nghị quyết số 107/2020/QH14 phù hợp với định hướng của Đảng và Nhà nước về nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Đối với thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), quy định hiện hành đã tạo điều kiện cho lĩnh vực nông nghiệp với việc miễn thuế cho một số loại hình thu nhập, như: Thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng, chế biến nông sản, thủy sản, sản xuất muối của hợp tác xã; thu nhập của hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, diêm nghiệp thực hiện ở địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn; thu nhập của doanh nghiệp từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng, chế biến nông sản, thủy sản ở địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; thu nhập từ hoạt động đánh bắt hải sản. Đối với thuế thu nhập cá nhân (TNCN), thực hiện miễn thuế đối với thu nhập của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp tham gia vào hoạt động sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, làm muối, nuôi trồng, đánh bắt thủy sản chưa qua chế biến hoặc chỉ qua sơ chế thông thường chưa chế biến thành sản phẩm khác.

Thứ ba, chính sách thuế thực hiện ưu đãi nhất định cho các yếu tố đầu vào và đầu ra trong sản xuất nông nghiệp

Trong quy định về thuế tài nguyên có những ưu đãi nhất định đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp. Cụ thể nhóm đối tượng là nước thiên nhiên dùng cho sản xuất, kinh doanh - là yếu tố quan trọng trong chăn nuôi và nuôi trồng thuộc lĩnh vực nông nghiệp được áp dụng mức thuế suất thuế tài nguyên khá thấp với nước mặt có mức thuế suất 1%-3% và nước dưới đất 3%-8%. Trong quy định về thuế GTGT, một số hàng hóa và dịch vụ là đầu vào của hoạt động nông nghiệp như các máy móc phục vụ cho sản xuất nông nghiệp; tưới, tiêu nước; cày, bừa đất; giống vật nuôi, giống cây trồng; thức ăn gia súc, gia cầm và thức ăn cho vật nuôi khác, bảo hiểm vật nuôi, bảo hiểm cây trồng... thuộc diện không chịu thuế GTGT. Đối với các yếu tố đầu ra, các sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi thủy hải sản chưa qua chế biến hoặc mới qua sơ chế thông thường thực hiện ở khâu sản xuất, đánh bắt khai thác và khâu nhập khẩu được xác định thuộc diện không chịu thuế GTGT, ở khâu kinh doanh thương mại trong một số trường hợp được áp dụng thuế suất thấp 5% hoặc thuộc trường hợp không kê khai, tính, nộp thuế GTGT. Tuy nhiên, theo quy định tại Luật thuế GTGT số 48/2024/QH15, một số hàng hóa liên quan đến yếu tố đầu vào trong sản xuất nông nghiệp được chuyển từ đối tượng không chịu thuế sang đối tượng chịu thuế GTGT với mức thuế suất GTGT 5% nhằm đảm bảo tính liên hoàn trong đánh thuế GTGT gồm phân bón, tàu khai thác thủy sản tại vùng biển; máy móc, thiết bị chuyên dùng phục vụ cho sản xuất nông nghiệp theo quy định của Chính phủ có hiệu lực áp dụng từ 1/7/2025.

Đối với thuế TNDN, trong quy định về các mức thuế suất ưu đãi, thuế suất 10% được áp dụng đối với thu nhập của doanh nghiệp từ trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng; thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng, chế biến nông sản, thủy sản ở địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn; nuôi trồng lâm sản ở địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn. Thuế suất 15% được áp dụng đối với thu nhập của doanh nghiệp trồng trọt, chăn nuôi, chế biến trong lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản không thuộc địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn.

Đánh giá chính sách thuế đối với nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Các chính sách thuế đang áp dụng cho ngành Nông nghiệp tại Việt Nam đã và đang tạo ra nhiều chuyển biến tích cực trong hoạt động của lĩnh vực nông nghiệp. Nông nghiệp Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả phát triển tốt. Ngành Nông nghiệp đã duy trì được đà tăng trưởng ổn định và đóng góp lớn trong tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam ra thị trường thế giới. Số liệu thống kê tính riêng trong 4 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 21,25 tỷ USD, tăng 10,7% so với cùng kỳ năm 2024.

Hệ thống chính sách thuế với việc áp dụng các chính sách miễn, giảm, ưu đãi thuế trên nhiều sắc thuế thời gian qua đã có tác động tích cực đến hoạt động nông nghiệp. Hơn 20 năm thực hiện chính sách miễn, giảm thuế SDĐNN cho thấy, tổng số thuế sử dụng đất nông nghiệp miễn, giảm từ năm 2001 đến năm 2024 trung bình cao nhất khoảng 7.500 tỷ đồng/ năm. Việc tiếp tục thực hiện miễn thuế SDĐNN đến hết năm 2025 sẽ tiếp tục hỗ trợ cho người nông dân và là nguồn đầu tư tài chính cho khu vực nông nghiệp, nông thôn, góp phần khuyến khích đầu tư phát triển nông nghiệp bền vững, phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển sản xuất nông nghiệp Việt Nam thời gian tới.

Bên cạnh đó, các ưu đãi về thuế TNDN đã đóng góp quan trọng vào việc thu hút đầu tư xã hội vào lĩnh vực nông nghiệp, thúc đẩy tái cơ cấu ngành hợp lý. Số liệu thống kê tính đến năm 2023, cả nước có khoảng 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, chiếm khoảng 5,5% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Mặt khác, các chính sách thuế với các quy định ưu đãi về thuế TNCN, thuế GTGT đã góp phần nâng cao đời sống người nông dân, đảm bảo an sinh xã hội trong khu vực nông thôn. Nhờ được miễn, giảm nhiều loại thuế, thu nhập thực tế của nông dân được cải thiện đáng kể . Những mặt đạt được này khẳng định vai trò quan trọng của thuế như một công cụ hỗ trợ phát triển nông nghiệp hiệu quả.

Bên cạnh những kết quả đạt được, chính sách thuế đối với lĩnh vực nông nghiệp vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định. Cụ thể:

Một là, việc áp dụng chính sách ưu đãi về thuế SDĐNN kết hợp các ưu đãi về thuế TNDN, thuế GTGT và một số loại thuế khác trong hệ thống thuế khiến tổng số thu ngân sách bị giảm có thể lên tới vài chục nghìn tỷ đồng/năm. Vì vậy thách thức đặt ra là cần phải cân đối giữa thực hiện ưu đãi thuế và thiết lập các nguồn thu bền vững nhằm đảm bảo vừa hỗ trợ nông nghiệp nhưng vẫn có nguồn lực cho phát triển kinh tế và xã hội, ứng phó tốt với biến đổi khí hậu.

Hai là, việc thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp chưa đạt được như kỳ vọng. Mặc dù có ưu đãi thuế TNDN và nhiều hỗ trợ khác tuy nhiên số lượng doanh nghiệp nông nghiệp còn khá ít và chiếm phần lớn trong số đó là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Quy mô và tiềm lực hạn chế đã khiến một bộ phận doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển ngành trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập hiện nay. Điều này cho thấy chính sách thuế hiện tại có thể chưa đủ hấp dẫn để thu hút đầu tư lớn vào lĩnh vực nông nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn, các doanh nghiệp quy mô lớn có khả năng dẫn dắt thị trường.

Ba là, mặc dù đời sống của người nông dân đã có sự cải thiện nhưng thu nhập và đời sống của một bộ phận người nông dân vẫn còn thấp so với mặt bằng chung. Theo kết quả thống kê của Cục Thống kê năm 2024 thu nhập bình quân 1 người/tháng ở khu vực thành thị đạt 6,9 triệu đồng (tăng 10,1% so với năm 2023), gấp hơn 1,5 lần khu vực nông thôn đạt 4,5 triệu đồng, tăng 8,0% so với năm 2023.

Giải pháp hoàn thiện chính sách thuế đối với nông nghiệp ở Việt Nam

Để phát huy vai trò của chính sách thuế trong phát triển nông nghiệp bền vững, đồng thời khắc phục những hạn chế nêu trên, Nhà nước cần thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách thuế theo hướng chú trọng hỗ trợ sản xuất trong nước và phát triển bền vững nền nông nghiệp Việt Nam

Tiếp tục thực hiện miễn, giảm thuế SDĐNN cho hộ nông dân nghèo, diện tích nhỏ, nhưng có thể áp một mức thuế vừa phải đối với diện tích đất nông nghiệp lớn hoặc bỏ hoang để khuyến khích sử dụng đất hiệu quả. Mở rộng phạm vi đối tượng chịu thuế BVMT để đảm bảo bao quát được nhiều nguồn gây ô nhiễm môi trường gắn với lĩnh vực nông nghiệp hướng đến xây dựng một nền nông nghiệp bền vững và đồng thời góp phần tăng thu cho ngân sách nhà nước. Mặt khác, cần thực hiện điều chỉnh mức thuế suất phù hợp nhằm điều tiết vào hành vi sản xuất và tiêu dùng các loại hàng hóa trong lĩnh vực nông nghiệp có tác động xấu đến môi trường theo hướng nâng cao mức thuế suất áp dụng. Bên cạnh đó, thực hiện đẩy nhanh tiến trình hoàn thiện các quy định về thuế để khuyến khích các doanh nghiệp, các hộ sản xuất, kinh doanh áp dụng công nghệ sạch, thân thiện với môi trường nhằm hướng tới phát triển nền nông nghiệp bền vững. Thực hiện đẩy mạnh, khuyến khích sản xuất nông nghiệp xanh, bền vững thông qua công cụ thuế trên cơ sở nghiên cứu áp dụng ưu đãi thuế hoặc giảm thuế về môi trường cho các doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư công nghệ sản xuất phân bón hữu cơ, thuốc trừ sâu sinh học... Các nội dung điều chỉnh này cần gắn liền với mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam.

Thứ hai, tiếp tục và tăng cường ưu đãi thuế TNDN cho lĩnh vực nông nghiệp

Trong bối cảnh khi các doanh nghiệp nông nghiệp còn ít và nhỏ, Nhà nước cần áp dụng các mức thuế ưu đãi phù hợp hơn cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp và cân nhắc mở rộng hơn đối tượng hưởng ưu đãi thuế so với quy định hiện hành. Hoạt động được hưởng ưu đãi thuế không chỉ áp dụng cho hoạt động sản xuất nông nghiệp thuần túy mà còn cả áp dụng cho các hoạt động phụ trợ, dịch vụ trực tiếp phục vụ hoạt động nông nghiệp, nằm trong chuỗi giá trị nông nghiệp, hướng tới hình thành một hệ sinh thái đồng bộ nhằm thúc đẩy và nâng cao chất lượng, tăng giá trị các sản phẩm nông nghiệp. Mặt khác, xem xét áp dụng mức thuế suất thuế TNDN ưu đãi đặc biệt cho các dự án đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp có tính đặc thù, giá trị gia tăng cao, cam kết đầu tư lớn hoặc dự án đầu tư ở vùng có điều kiện kinh tế khó khăn và đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, cũng cần thiết thực hiện phân loại các loại hình dự án để áp dụng mức ưu đãi về thuế phù hợp, tránh thất thoát thuế cho ngân sách nhà nước.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả thực thi chính sách thuế

Để các quy định về thuế khi được ban hành ra có khả năng phát huy hiệu quả cao trong thực tiễn đòi hỏi công tác quản lý thuế cần được chú trọng thực hiện. Theo đó, cơ quan thuế cần đẩy mạnh tăng cường hoạt động tuyên truyền và hỗ trợ, hướng dẫn cho người nộp thuế về các chính sách thuế mới. Bên cạnh đó, tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính thuế theo hướng gia tăng ứng dụng công nghệ số, thực hiện chuyển đổi số nhằm giảm chi phí tuân thủ trong thực hiện nghĩa vụ thuế.

Thứ tư, cần thường xuyên đánh giá, tổng kết để điều chỉnh kịp thời chính sách thuế trong lĩnh vực nông nghiệp

Chính sách thuế luôn cần được rà soát định kỳ để đánh giá hiệu quả và điều chỉnh hợp lý. Bởi ngành nông nghiệp là một trong những ngành chịu sự tác động lớn từ các yếu tố như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, chu kỳ sản xuất dài, giá cả nông sản thường xuyên biến động gây ảnh hưởng đến hoạt động của người cung cấp. Do vậy, chính sách thuế cần đảm bảo tính ổn định nhất định nhưng cũng cần linh hoạt sửa đổi khi cần thiết để kịp thời có những hỗ trợ nhất định khi ngành gặp khó khăn, nhằm giúp người nông dân cũng như các chủ thể thực hiện hoạt động sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp có thể vượt qua những khó khăn nhất định, có nguồn thu nhất định để ổn định cuộc sống, duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh và từ đó có thể hoàn thành các nghĩa vụ thuế đối với nhà nước.

Tóm lại, chính sách thuế có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển nông nghiệp. Các chính sách về miễn, giảm, ưu đãi thuế ở Việt Nam thời gian qua đã hỗ trợ tích cực cho sự phát triển của lĩnh vực nông nghiệp, nhưng cũng bộc lộ những hạn chế cần khắc phục. Trong thời gian tới, việc hoàn thiện chính sách thuế cần được thực hiện theo hướng tiếp tục hỗ trợ có mục tiêu, linh hoạt hơn và gắn với phát triển bền vững là yêu cầu cấp thiết, hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo:

1. Cục Thống kê - Bộ Tài chính (2024). Báo cáo tình hình kinh tế- xã hội quý IV và năm 2024.

2. Cục Thống kê - Bộ Tài chính (2024), Thông cáo báo chí kết quả khảo sát mức sống dân cư năm 2024.

3. Nguyên Phương (2023). Cả nước có 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, Thời báo Tài chính online.

4. Phạm Nữ Mai Anh (2024). Chính sách thuế hỗ trợ phát triển nông nghiệp xanh trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Việt Nam, Hội thảo khoa học quốc gia 2024 “Chính sách tài chính công thích ứng biến đổi khí hậu”.

5. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 150/QĐ-Ttg về việc Phê duyệt Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021- 2030, tầm nhìn đến năm 2050, ngày 28/01/2022