Cải cách thể chế và quản trị linh hoạt để giải phóng động lực kinh tế tư nhân

Cần thêm những động lực để phát triển khu vực kinh tế tư nhân.

Điểm nghẽn thể chế kìm hãm tăng trưởng

Năm 2026 được xem là giai đoạn bản lề trong tiến trình phát triển kinh tế Việt Nam, khi mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 ngày càng rõ nét. Theo ông Nguyễn Đức Minh, Nghiên cứu viên Ban IV (Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân), khu vực kinh tế tư nhân cần được đặt vào trung tâm của chiến lược tăng trưởng, với vai trò là động lực quan trọng nhất thúc đẩy đổi mới và phát triển bền vững.

Thực tế năm 2025 cho thấy nền kinh tế duy trì ổn định với GDP vượt 500 tỷ USD và lạm phát được kiểm soát dưới 4,5%. Đáng chú ý, có khoảng 300.000 doanh nghiệp gia nhập thị trường, phản ánh niềm tin được cải thiện đáng kể. Tuy vậy, như ông Nguyễn Đức Minh nhận định, đằng sau những kết quả tích cực này vẫn tồn tại các điểm nghẽn thể chế cần được xử lý một cách căn bản.

Ông Nguyễn Đức Minh, Nghiên cứu viên Ban IV (Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân). Chi phí tuân thủ hành chính hiện ước tính vượt 120.000 tỷ đồng mỗi năm, tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp. Khoảng 71,7% doanh nghiệp gặp khó khăn trong thủ tục đất đai và xây dựng, trong khi nhiều lãnh đạo phải dành hơn 10% thời gian để xử lý thủ tục. Những con số này cho thấy hệ thống quản lý hiện tại chưa thực sự tối ưu, làm giảm hiệu quả hoạt động và hạn chế khả năng đổi mới sáng tạo của khu vực tư nhân.

Một trong những nguyên nhân chính của tình trạng này là sự chồng chéo và thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật. Khoảng 44% doanh nghiệp phản ánh gặp vướng mắc do quy định không nhất quán giữa các ngành. Theo phân tích của ông Nguyễn Đức Minh, việc thiếu liên thông trong thực thi chính sách chính là yếu tố làm gia tăng chi phí không chính thức và kéo dài thời gian xử lý hồ sơ.

Bên cạnh đó, áp lực vận hành bộ máy hành chính ngày càng gia tăng sau quá trình tinh gọn tổ chức. Ở một số địa phương, một cán bộ có thể phải xử lý tới 24 đầu việc cùng lúc, trong khi số lượng hồ sơ lên đến 15.000 trong ba tháng. Điều này dẫn đến tình trạng quá tải, buộc cán bộ làm việc 12-14 giờ mỗi ngày, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng phục vụ và tốc độ giải quyết thủ tục hành chính.

Phương thức quản lý truyền thống dựa trên “tiền kiểm” đang bộc lộ nhiều hạn chế trong bối cảnh khối lượng công việc tăng nhanh. Khi mọi quy trình đều phải kiểm soát chặt chẽ từ đầu, hệ thống dễ bị tắc nghẽn và thiếu linh hoạt. Theo ông Nguyễn Đức Minh, đây là thời điểm cần chuyển đổi sang mô hình quản trị dựa trên rủi ro và dữ liệu để nâng cao hiệu quả điều hành.

Ngoài ra, hạ tầng dữ liệu hiện nay vẫn chưa đồng bộ, dù đã có nhiều tiến bộ trong chuyển đổi số. Một số hệ thống dịch vụ công còn giới hạn dung lượng tệp ở mức 15MB, chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Đồng thời, dữ liệu vẫn phân tán giữa các cơ quan như thuế, hải quan và kho bạc, khiến doanh nghiệp phải cung cấp lặp lại thông tin, làm tăng chi phí và giảm hiệu quả vận hành.

Bốn trụ cột thúc đẩy cải cách quản trị

Để giải quyết các thách thức hiện nay, theo ông Nguyễn Đức Minh, cần chuyển đổi sang mô hình quản trị linh hoạt, dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro. Cách tiếp cận này giúp nâng cao khả năng phản ứng chính sách, giảm độ trễ và tối ưu hóa nguồn lực. Trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước, có thể xác định bốn định hướng trọng tâm nhằm thúc đẩy cải cách hiệu quả.

Thứ nhất, cần thể chế hóa cơ chế “ủy quyền có kiểm soát” nhằm giảm tải cho bộ máy hành chính. Việc chuyển giao một số khâu kỹ thuật như tiếp nhận hồ sơ, số hóa dữ liệu cho khu vực tư nhân sẽ giúp cơ quan nhà nước tập trung vào vai trò giám sát và hoạch định chính sách. Mô hình này không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành mà còn góp phần cải thiện chất lượng dịch vụ công và giảm áp lực cho cán bộ.

Thứ hai, việc thực hiện nguyên tắc “chỉ cung cấp một lần” và triển khai dữ liệu điền sẵn sẽ giúp giảm đáng kể chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Khi các hệ thống dữ liệu được liên thông, cơ quan quản lý có thể tự động tổng hợp thông tin và hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian mà còn hạn chế sai sót, đồng thời chuyển vai trò quản lý từ kiểm soát sang hỗ trợ.

Thứ ba, cần mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Việc thiết lập các “không gian an toàn” cho phép doanh nghiệp thử nghiệm mô hình mới dưới sự giám sát sẽ tạo điều kiện phát triển các lĩnh vực như tài chính số hay kinh tế xanh. Dữ liệu thu được từ quá trình này giúp cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách, đảm bảo phù hợp với thực tiễn thị trường và xu hướng phát triển.

Thứ tư, chuyển dịch từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên dữ liệu là bước đi cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý. Thông qua phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro, cơ quan quản lý có thể áp dụng cơ chế phù hợp, giảm kiểm tra đối với nhóm tuân thủ tốt và tập trung nguồn lực vào các đối tượng rủi ro cao. Cách tiếp cận này vừa giảm gánh nặng thủ tục vừa tăng tính minh bạch của môi trường kinh doanh.