Biến đổi khí hậu: Không ai có thể đứng ngoài cuộc

Biến đổi khí hậu đang gia tăng cường độ và tần suất, khiến thế giới phải đối mặt với những hiện tượng thời tiết cực đoan, áp lực lên an ninh năng lượng, an ninh lương thực và ổn định kinh tế.

Nhiệt độ toàn cầu tiếp tục xu hướng tăng, trong khi các nỗ lực quốc tế nhằm kiềm chế mức tăng dưới 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp ngày càng trở nên khó đạt được. Báo cáo mới của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho thấy mục tiêu Paris đã dần “vượt tầm với”, do nhu cầu năng lượng tăng mạnh và sự phụ thuộc kéo dài vào nhiên liệu hóa thạch.

Liên Hợp Quốc dự báo mức tăng nhiệt độ trong thế kỷ XXI có thể lên tới 2,3–2,5°C ngay cả khi các quốc gia thực hiện nghiêm túc cam kết hiện tại, và có thể vượt 3°C nếu tiến trình chuyển đổi tiếp tục chậm lại.

Trong bối cảnh đó, thế giới buộc phải đẩy mạnh đầu tư cho các biện pháp thích ứng: hạ tầng chống ngập, nông nghiệp thích ứng hạn hán, hệ thống cảnh báo sớm, các mô hình bảo hiểm rủi ro thiên tai. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhu cầu và nguồn lực đang rất lớn.

Báo cáo Adaptation Gap 2023 của Liên Hợp Quốc cho thấy các nước đang phát triển cần 310-365 tỷ USD mỗi năm để thích ứng, nhưng chỉ nhận được 26 tỷ USD trong năm 2023, thậm chí giảm so với năm trước.

Trong lĩnh vực năng lượng sạch, IEA cho rằng, đầu tư toàn cầu cần tăng gần ba lần vào năm 2030 mới đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Những con số này đều phản ánh thực tế: nguồn ngân sách công là không đủ để tài trợ cho quy mô và tốc độ chuyển đổi mà thế giới đòi hỏi.

Để giải bài toán vốn, nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình hợp tác công - tư (PPP) nhằm huy động nguồn lực, công nghệ và năng lực quản trị của khu vực tư nhân vào quá trình chuyển đổi xanh. Thay vì đóng vai trò nhà tài trợ chính, khu vực công chuyển sang vị trí chia sẻ và giảm thiểu rủi ro chiến lược, từ đó tạo niềm tin và điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư. Mô hình này phát huy hiệu quả bởi khu vực tư nhân nắm giữ nhiều lợi thế then chốt: khả năng đổi mới và thương mại hóa công nghệ nhanh chóng, sức ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu và kinh nghiệm quản lý rủi ro, đảm bảo hiệu quả triển khai dự án.

Thực tiễn quốc tế đã chứng minh tính hiệu quả của PPP qua nhiều dự án quy mô lớn. Một trong những ví dụ điển hình là tổ hợp điện mặt trời Noor Ouarzazate của Ma Rốc. Thông qua cơ chế hợp tác chặt chẽ, Cơ quan Năng lượng Bền vững Ma Rốc đã đảm nhận các rủi ro pháp lý, đất đai và đầu ra, đảm bảo mua điện dài hạn với chi phí thấp. Điều này giúp giảm chi phí vốn và tạo điều kiện để khu vực tư nhân huy động hàng tỷ USD, biến Noor thành một trong những tổ hợp điện mặt trời tập trung lớn nhất thế giới.

Bên cạnh đó, sự ra đời của thị trường trái phiếu xanh toàn cầu, hiện đạt quy mô hàng nghìn tỷ USD, cũng là kết quả của sự hợp tác công – tư trong việc chuẩn hóa tiêu chí xanh và cơ chế báo cáo, nhờ đó tạo dựng niềm tin cho các nhà đầu tư tổ chức và thúc đẩy dòng vốn lớn chảy vào các dự án khí hậu.

Những bài học từ các dự án này đang được áp dụng mạnh vào lĩnh vực điện khí hóa dựa trên năng lượng tái tạo, nền tảng để giảm phát thải trong các ngành sử dụng nhiều năng lượng như dệt may và chế biến gỗ.

Tại các sự kiện bên lề COP30, nhiều tập đoàn toàn cầu như H&M hay Inter IKEA Group đều khẳng định điện khí hóa là con đường duy nhất để đạt mục tiêu khí hậu, song cũng nhấn mạnh doanh nghiệp chỉ có thể đầu tư dài hạn khi môi trường chính sách đủ ổn định và minh bạch.

Như cựu Thống đốc Ngân hàng Anh Mark Carney nhận định, quá trình chuyển đổi sang Net Zero là một cơ hội thương mại lớn, nhưng chỉ trở thành hiện thực khi các nhà hoạch định chính sách tạo ra khung khổ rõ ràng, nhất quán và dài hạn.

Trong giai đoạn tới, để nhân rộng các mô hình PPP khí hậu, các chính phủ cần ưu tiên xây dựng nền tảng chính sách ổn định, đảm bảo hạ tầng truyền tải và lưới điện thông minh, đồng thời duy trì cơ chế chia sẻ rủi ro đủ hấp dẫn để khuyến khích khu vực tư nhân tham gia.

Chỉ khi các trường hợp điển hình được biến thành chuẩn mực phổ biến, thế giới mới có thể đẩy nhanh tiến độ chuyển đổi xanh và củng cố khả năng chống chịu trước những tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu.