 |
| Toàn cảnh Hội nghị. |
Trên cơ sở chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ (theo Quyết định số 146/QĐ-TTg ngày 1/2/2019), Cục Thống kê được giao làm đầu mối tham mưu và chủ trì thực hiện Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát.
Kết quả đo lường cho thấy, năm 2024 cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở sản xuất, kinh doanh phi chính thức, tăng 4,3% so với năm 2020; sử dụng khoảng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% tổng số lao động của khu vực cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể; giá trị tăng thêm đạt khoảng 579 nghìn tỷ đồng, tương đương 4,6% GDP.
Kết quả tính toán cho thấy tỷ trọng giá trị tăng thêm hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình trong GDP giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024. Tỷ trọng trong giá trị tăng thêm của khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản cũng giảm từ 5,9% năm 2020 xuống 4,9% năm 2024. Xu hướng này phản ánh chuyển dịch từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa gắn với thị trường.
Cần khẳng định rõ, thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát không phải là cộng thêm một cách cơ học vào quy mô GDP, cũng không phải là hợp pháp hóa các hoạt động vi phạm pháp luật. |
Đối với các hoạt động bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê, kết quả đánh giá lại quy mô GDP và khai thác dữ liệu hành chính đã góp phần mở rộng phạm vi quan sát của nền kinh tế. Dữ liệu từ các cuộc Tổng điều tra và dữ liệu thuế đã bổ sung nhiều đơn vị sản xuất, kinh doanh chưa được phản ánh đầy đủ trong điều tra thường xuyên; riêng dữ liệu thuế đã giúp bổ sung gần 13 nghìn doanh nghiệp chưa có trong danh sách quản lý của ngành Thống kê.
Đối với khu vực kinh tế ngầm và kinh tế bất hợp pháp, Đề án đã xây dựng khung khái niệm, phương pháp đo lường và thực hiện tính toán thử nghiệm đối với một số hoạt động. Kết quả bước đầu khẳng định tính khả thi của phương pháp tiếp cận, tuy nhiên nguồn dữ liệu hiện có chưa đáp ứng yêu cầu để bóc tách riêng từng thành tố và biên soạn số liệu thống kê chính thức. Đây là lĩnh vực cần tiếp tục hoàn thiện phương pháp, mở rộng nguồn thông tin và tăng cường khai thác dữ liệu hành chính trong thời gian tới.
Một trong những kết quả nổi bật của Đề án là thúc đẩy đổi mới phương pháp và nghiệp vụ biên soạn GDP, GRDP và tài khoản quốc gia theo hướng hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Trên cơ sở cập nhật Hệ thống tài khoản quốc gia năm 2008 (SNA 2008) và nghiên cứu các nội dung mới của SNA 2025, Bộ Tài chính (Cục Thống kê) đã rà soát, hoàn thiện phương pháp biên soạn tài khoản quốc gia, chuẩn hóa quy trình tính toán và mở rộng phạm vi phản ánh các hoạt động kinh tế trong nền kinh tế.
Nhìn lại quá trình triển khai, có thể thấy, Đề án đã tạo nền tảng ban đầu cho việc thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát tại Việt Nam. Tuy nhiên, đây là quá trình lâu dài và chưa thể giải quyết đầy đủ tất cả các thành tố trong một giai đoạn. Khó khăn lớn nhất vẫn là nguồn thông tin còn phân tán, thiếu ổn định và khó kiểm chứng; việc phân định ranh giới giữa các thành tố còn phức tạp.
Bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê nhấn mạnh: thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát giúp phản ánh sát hơn phạm vi, quy mô và cơ cấu nền kinh tế; nâng cao chất lượng biên soạn GDP, GRDP và các chỉ tiêu tài khoản quốc gia; đồng thời cung cấp thông tin phục vụ quản lý, điều hành và hoạch định chính sách.
Trên cơ sở kết quả thực hiện Đề án, tại Hội nghị, vấn đề thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát cũng đã được phân tích đánh giá đa chiều, theo góc nhìn của đại diện Bộ Công thương, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Quỹ Tiền tệ quốc tế, Cục Thuế...
Thông kê một số tỉnh, thành phố như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Lạng Sơn cũng nêu lên bức tranh thực tiễn với nhiều yếu tố đặc thù, phức tạp trong quá trình thống kê các hoạt động kinh tế chưa được quan sát; nhất là các hoạt động kinh doanh dịch vụ của hộ kinh doanh, cá nhân tại các đô thị lớn; thực trạng lao động không cư trú ổn định (làm thuê mướn, thời vụ) hay các hoạt động buôn bán vùng biên giới... Bên cạnh đó, xu hướng phát triển thương mại điện tử, gia tăng các giao dịch mua bán xuyên quốc gia trên các nền tảng xuyên biên giới cũng là một khó khăn không nhỏ.
Các tham luận và ý kiến tại Hội nghị cho thấy việc đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát không thể chỉ dựa vào ngành Thống kê. Hiện nay, mỗi cơ quan quản lý đang nắm giữ những nguồn dữ liệu có giá trị khác nhau về hoạt động sản xuất, kinh doanh, giao dịch và dòng tiền trong nền kinh tế.
Trong đó, Cục Thuế nhấn mạnh vai trò của dữ liệu quản lý thuế, hóa đơn điện tử và thông tin về hộ, cá nhân kinh doanh, thương mại điện tử trong rà soát đơn vị, doanh thu và nhận diện các hoạt động chưa được phản ánh đầy đủ.
Đại diện Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng phân tích rõ thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt, định danh và xác thực điện tử, cùng với công tác phòng, chống rửa tiền, góp phần nâng cao tính minh bạch của dòng tiền và tạo thêm nguồn thông tin phục vụ quản lý, đối chiếu, phân tích.
Đại diện Bộ Công Thương nhấn mạnh yêu cầu kết hợp quản lý thị trường, thương mại điện tử, phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả với xây dựng dữ liệu về chủ thể và hoạt động kinh doanh trên môi trường số. Đại diện Quỹ Tiền tệ Quốc tế cũng đã chia sẻ cung cấp thêm kinh nghiệm và khuyến nghị về phương pháp đo lường, khai thác dữ liệu và xây dựng lộ trình phù hợp với chuẩn mực quốc tế và điều kiện của Việt Nam.
Theo bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê, trong thời gian tới, cần chuyển trọng tâm từ xây dựng Đề án sang duy trì, hoàn thiện và từng bước đưa phương pháp thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát vào hoạt động thống kê thường xuyên; ưu tiên các nội dung đã có cơ sở dữ liệu và phương pháp tương đối rõ, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm thận trọng đối với những thành tố phức tạp.
“Công tác thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát cần được thực hiện thường xuyên, bảo đảm mở rộng phạm vi phản ánh nền kinh tế gắn với chất lượng và độ tin cậy của số liệu, qua đó nâng cao chất lượng biên soạn GDP, GRDP và phục vụ hoạch định chính sách”, bà Hương nhấn mạnh.
