Nhận diện cơ hội từ nền kinh tế tóc bạc: Hiểu đúng để đầu tư hiệu quả

Toàn cảnh Tọa đàm. Ảnh: Văn phòng

Đây là một trong những nội dung được thảo luận tại Tọa đàm “Phát triển kinh tế bạc - kiến tạo trụ cột an sinh bền vững” do Tạp chí Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) phối hợp với Bảo hiểm xã hội (BHXH) TP. Hồ Chí Minh tổ chức vào sáng ngày 29/10.

Nền kinh tế bạc là gì?

Theo các diễn giả tại Tọa đàm, nền kinh tế bạc (silver economy), hay còn gọi là nền kinh tế tóc bạc, hay nền kinh tế bạc, là hệ sinh thái kinh tế xoay quanh nhu cầu của người cao tuổi, bao gồm tiêu dùng, chăm sóc sức khỏe, công nghệ, dịch vụ và việc làm.

Khác với quan niệm trước đây xem già hóa dân số là gánh nặng, hiện nay người cao tuổi đang trở thành động lực kinh tế mới, đặc biệt tại các quốc gia có tỷ lệ dân số đông.

Công dân số bạc (silver citizen) là một trong những khách hàng chính của nền kinh tế bạc. Đây cũng là tên của dự án đang nổi lên như một hệ sinh thái cung cấp các khóa học về công nghệ, giáo dục kỹ năng số, các khóa học về nghệ thuật thị giác, âm nhạc, tiếng Anh... kết hợp với giải pháp từ các doanh nghiệp chăm sóc sức khỏe, tư vấn tâm lý và bổ trợ cho người cao tuổi tại một số quốc gia.

Theo BS.CKII Đào Văn Sinh, Trưởng Đại diện Văn phòng Bộ Y tế tại TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn dân số vàng, và đây là thời điểm vàng để chuẩn bị. Nếu chờ đến khi già hóa diễn ra toàn diện mới bắt đầu chuyển đổi, chi phí sẽ rất lớn. Ngược lại, nếu hành động sớm, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng một hệ sinh thái dịch vụ dành cho người cao tuổi, không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn có khả năng xuất khẩu mô hình ra khu vực.

Quy mô dân số này đang biến tuổi già từ một câu chuyện chủ yếu về an sinh thành một thị trường với nhu cầu riêng về thuốc, y tế, chăm sóc, nhà ở và tài chính. Tháng 6/2026, Bộ Nội vụ đã đề nghị các bộ, ngành rà soát, đề xuất cơ chế phát triển kinh tế bạc đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già, với hơn 20% dân số trên 60 tuổi. Tuy nhiên, thị trường phục vụ người cao tuổi hiện còn sơ khai. Các lĩnh vực tiềm năng trong nền kinh tế tóc bạc dù đã được khai thác, nhưng chưa tạo ra tác động đáng kể

Hiện tại, các chính sách an sinh cho người cao tuổi ở Việt Nam vẫn chủ yếu do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phụ trách. Trong khi đó, thị trường bảo hiểm hưu trí tự nguyện, vốn rất phát triển tại các nước có dân số già vẫn còn bỏ ngỏ.

Dịch vụ chăm sóc tại nhà và y tế cộng đồng, Nhà ở thông minh và viện dưỡng lão cao cấp, du lịch nghỉ dưỡng cao tuổi, đào tạo kỹ năng số cho người cao tuổi.

Theo TS. Nguyễn Thế Khang, Phó Trưởng phụ trách Bộ môn Tài chính công, Trường Đại học Tài chính - Marketing, phát triển kinh tế bạc cho thấy dư địa thị trường tập trung đáng chú ý ở ba nhóm gồm y tế - chăm sóc sức khỏe, giải trí - du lịch và tài chính - bảo hiểm. Trong đó, chăm sóc tại nhà, thiết bị hỗ trợ sức khỏe, tư vấn tài chính và bảo hiểm cho người cao tuổi được đánh giá là những dịch vụ có nhu cầu lớn.

Việc một doanh nghiệp bất động sản phát triển sản phẩm riêng cho người lớn tuổi cho thấy kinh tế bạc không còn giới hạn ở thuốc hay bệnh viện. Nhà ở, vận hành và chăm sóc có thể trở thành một hệ sinh thái dịch vụ mới.

Để thực hiện tốt vai trò chăm sóc sức khẻo cho người cao tuổi, cần có cơ chế chính sách, khuyến khích xã hội hóa và hợp tác công - tư trong phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, ban hành cơ chế, tiêu chuẩn và giám sát chất lượng; đồng thời huy động nguồn lực xã hội để đa dạng hóa dịch vụ, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân.

Các diễn giả trao đổi tại buổi Tọa đàm. Ảnh: Văn Phòng

Để tạo chuyển biến thực chất, Việt Nam cần tiến thêm một bước từ các định hướng riêng lẻ sang một chính sách tổng thể về người cao tuổi gắn với mục tiêu phát triển kinh tế. Chính sách này cần ưu tiên các lĩnh vực then chốt như y tế lão khoa, chăm sóc sức khỏe dài hạn, du lịch trị liệu và các dịch vụ hỗ trợ sống độc lập, đồng thời bổ sung các công cụ tài chính phù hợp để kích hoạt đầu tư của khu vực tư nhân và đổi mới sáng tạo.

Về dài hạn, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở nguồn lực, mà ở sự thay đổi trong tư duy phát triển. Việt Nam cần chuyển từ cách nhìn người cao tuổi như “đối tượng cần chăm sóc” sang nguồn lực xã hội giàu kinh nghiệm, tri thức và sức mua.

Điều này đòi hỏi sự dịch chuyển trong cách thiết kế chính sách: Từ chăm sóc thụ động sang phục vụ, trao quyền và khai thác tiềm năng của người cao tuổi trong tiêu dùng, việc làm linh hoạt, học tập suốt đời và tham gia cộng đồng. Chỉ khi người cao tuổi được coi là chủ thể kinh tế, nền kinh tế bạc mới có thể phát triển dựa trên động lực thị trường, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách công.

Ở cấp doanh nghiệp, những tín hiệu ban đầu cho thấy hệ sinh thái nền kinh tế bạc đang dần hình thành. Ngân hàng, bảo hiểm, y tế, bất động sản và công nghệ bắt đầu nhìn thấy cơ hội tăng trưởng dài hạn từ nhóm khách hàng cao tuổi và chủ động tìm kiếm các giải pháp đổi mới từ startup và tổ chức xã hội.

Dù vậy, thị trường này vẫn còn ở giai đoạn sớm, đòi hỏi các cơ chế khuyến khích rõ ràng hơn về thuế, tín dụng, thử nghiệm chính sách và hợp tác công - tư để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, phát triển sản phẩm và mô hình kinh doanh phù hợp với nhu cầu đa dạng của người cao tuổi Việt Nam

Đến năm 2030, xấp xỉ 18 triệu người từ 60 tuổi trở lên là một thị trường đủ lớn để doanh nghiệp không thể bỏ qua. Nhưng “mỏ vàng” chỉ thực sự mở ra với những doanh nghiệp giải được đồng thời hai câu hỏi: Người cao tuổi cần gì và họ có đủ nguồn lực để trả cho nhu cầu đó trong bao lâu?

Từ dư địa đến giải pháp phát triển kinh tế bạc

Để giải quyết bài toán kinh tế bạc, theo ông Huỳnh Minh Chín, Phó giám đốc Sở Y tế TP. Hồ Chí Minh, hiện Thành phố có 15 bệnh viện cấp thành phố thành lập khoa Lão khoa; 6 bệnh viện tổ chức khoa Lão khoa kết hợp; 11 bệnh viện tổ chức khoa Lão khoa liên kết với khoa khác; 100% cơ sở khám, chữa bệnh triển khai khu vực tiếp nhận, khám và điều trị ưu tiên cho người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên theo quy định của Luật Người cao tuổi. Vì vậy dư địa cho sự tham gia của các nhà đầu tư vào phát triển y tế tư nhân là rất lớn.

Cũng theo ông Chín, hiện nay, tỷ lệ người cao tuổi được cấp thẻ BHYT của Thành phố đạt tỷ lệ 98%. Hầu hết người cao tuổi thuộc diện hưởng lương hưu, chính sách người có công, chính sách bảo trợ xã hội, người cao tuổi thuộc hộ nghèo... đều được cấp thẻ BHYT và hỗ trợ khám chữa bệnh miễn phí tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Sau ba năm triển khai kế hoạch khám sức khỏe, phát hiện sớm bệnh không lây nhiễm và lập hồ sơ sức khỏe dành cho người cao tuổi (tính đến ngày 31/12/2025), Thành phố đã xây dựng được cơ sở dữ liệu sức khỏe cho 629.092/1.572.988 người cao tuổi (chiếm tỷ lệ 40%). Cơ sở dữ liệu này giúp Thành phố chủ động theo dõi mô hình bệnh tật, thiết kế các giải pháp can thiệp hiệu quả và kịp thời.

Thành phố hiện có 42 cơ sở trợ giúp xã hội (công lập và ngoài công lập) chăm sóc, nuôi dưỡng trên 4.000 người cao tuổi. Trong đó, 14 cơ sở tổng hợp có phân khu chăm sóc nuôi dưỡng trên 2.300 người cao tuổi; 28 cơ sở chuyên biệt đang nuôi dưỡng, chăm sóc 1.700 người cao tuổi..

Ông Nguyễn Duy Hiểu, Phó giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh chia sẻ tại buổi Tọa đàm. Ảnh: Văn phòng

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Duy Hiểu, Phó giám đốc BHXH TP. Hồ Chí Minh cho biết, độ phủ BHYT dành cho đối tượng người cao tuổi của Thành phố hiện đạt tỷ lệ cao. Với tỷ lệ bao phủ cao, các rào cản về chi phí khám chữa bệnh dành cho người cao tuổi tại Thành phố cũng được giảm thiểu đáng kể, tạo tiền đề để xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe thích ứng với già hóa dân số. Vì vậy theo ông Hiểu, bao phủ tỷ lệ tham gia BHYT và phát triển quỹ hưu trí bổ sung cũng là giải pháp chăm sóc người cao tuổi một cách tốt nhất.

Ông Huỳnh Minh Chín cho rằng, phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi với 5 tầng theo hướng liên thông, đa tầng và tích hợp. Kết nối chặt chẽ giữa chăm sóc y tế và chăm sóc xã hội; giữa trạm y tế, bệnh viện, cơ sở chăm sóc và dịch vụ hỗ trợ tại cộng đồng nhằm bảo đảm quá trình chăm sóc không bị gián đoạn là giải pháp sẽ được TP. Hồ Chí Minh áp dụng trong thời gian tới.

Tầng 1 - Tự chăm sóc và nâng cao sức khỏe: Khuyến khích người cao tuổi chủ động thực hiện lối sống lành mạnh, khám sức khỏe định kỳ, quản lý các yếu tố nguy cơ và sử dụng hồ sơ sức khỏe điện tử để theo dõi tình trạng sức khỏe.

Tầng 2 - Chăm sóc hỗ trợ tại cộng đồng: Phát huy vai trò của trạm y tế, các trung tâm - cơ sở - điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng, Câu lạc bộ chăm sóc người cao tuổi, các tổ chức đoàn thể và mạng lưới tình nguyện viên, cộng tác viên trong theo dõi sức khỏe, tư vấn, phục hồi chức năng cơ bản và hỗ trợ người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập.

Tầng 3 - Chăm sóc hỗ trợ tại nhà: Phát triển dịch vụ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến tận nhà thông qua hoạt động của Đội chăm sóc sức khỏe liên tục; Bác sĩ gia đình; Điều dưỡng tại nhà; Phục hồi chức năng tại nhà; Nhân viên chăm sóc...

Tầng 4 - Chăm sóc tại cơ sở lưu trú: Khuyến khích phát triển đa dạng các loại hình cơ sở dưỡng lão, chăm sóc điều dưỡng, phục hồi chức năng, chăm sóc sa sút trí tuệ và chăm sóc giảm nhẹ, bảo đảm liên kết chuyên môn với hệ thống y tế.

Tầng 5 - Chăm sóc tại bệnh viện: Các bệnh viện cấp cơ bản và chuyên sâu thực hiện điều trị các trường hợp phức tạp, hỗ trợ chuyên môn cho toàn hệ thống và bảo đảm chuyển tiếp người bệnh an toàn sau điều trị.

Việc chuyển giữa các tầng được thực hiện trên cơ sở đánh giá tình trạng sức khỏe, mức độ phụ thuộc và nhu cầu chăm sóc của người cao tuổi theo quy trình thống nhất trên toàn Thành phố. Xây dựng bộ công cụ đánh giá chức năng người cao tuổi phù hợp với đặc điểm sức khỏe, văn hóa, môi trường sống và điều kiện triển khai tại TP. Hồ Chí Minh.

Để phát triển kinh tế bạc một cách bền vững, theo các diễn giả cần có nhiều yếu tố: Phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi; Phát triển cơ sở chăm sóc người cao tuổi theo nhiều loại hình; Củng cố năng lực hệ thống y tế và phát triển chuyên ngành lão khoa; Chuyển đổi số dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong hỗ trợ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi; Truyền thông, huy động cộng đồng và phát huy vai trò của các đoàn thể nhân dân; Huy động nguồn lực xã hội, nghiên cứu và mở rộng hợp tác quốc tế.