Mức độ sẵn sàng của tổ chức phát hành trái phiếu xanh tại Việt Nam

Giá trị phát hành Trái phiếu Xanh Nội tệ và Ngoại tệ (2021-2025). Nguồn: FiinRatings

Đã có những đợt phát hành kỳ hạn dài

Trái phiếu xanh đang mở thêm kênh huy động vốn cho doanh nghiệp Việt Nam có dự án đáp ứng tiêu chí môi trường, nhất là các dự án hạ tầng cần nguồn vốn dài hạn. Tuy nhiên, những đợt phát hành đã thực hiện cũng cho thấy việc tiếp cận kênh vốn này gắn với yêu cầu chuẩn bị về dự án, quản trị và công bố thông tin.

Trong báo cáo Trái phiếu Xanh Việt Nam 2025, FiinRatings nhận định khả năng huy động vốn với kỳ hạn dài hơn là một trong những lợi ích rõ nét của trái phiếu xanh. Tại Việt Nam, trái phiếu doanh nghiệp thông thường có kỳ hạn trên 5-7 năm tương đối hiếm. Trong khi đó, các dự án xanh có vòng đời dài có thể thu hút nhà đầu tư sẵn sàng nắm giữ trái phiếu trong thời gian lâu hơn, nhất là khi có sự tham gia hỗ trợ của tổ chức tài chính phát triển.

Báo cáo dẫn trường hợp Công ty TNHH Nước sạch Hòa Bình - Xuân Mai phát hành trái phiếu dự án xanh kỳ hạn 20 năm, với sự hỗ trợ của GuarantCo và GGGI. Đây là ví dụ về việc kết hợp dự án hạ tầng, hỗ trợ kỹ thuật và các biện pháp nâng cao chất lượng tín dụng để tiếp cận nguồn vốn có kỳ hạn phù hợp hơn với thời gian thu hồi vốn.

Dù vậy, lợi ích về kỳ hạn không có nghĩa doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh chắc chắn được hưởng lãi suất thấp hơn. Theo FiinRatings, thị trường Việt Nam chưa ghi nhận một cách nhất quán mức lợi thế về giá của trái phiếu xanh so với trái phiếu thông thường có đặc điểm tương đương. Dữ liệu giao dịch hiện cũng chưa đủ nhiều để lượng hóa mức giảm chi phí vốn nhờ nhãn “xanh”.

Lợi ích thực tế hơn trong giai đoạn hiện nay là mở rộng cơ sở nhà đầu tư. Báo cáo cho biết bên mua trái phiếu xanh tại Việt Nam chủ yếu là các nhà đầu tư tổ chức trong nước như công ty bảo hiểm nhân thọ, quỹ trái phiếu và quỹ hưu trí, cùng một số quỹ đầu tư tác động, tổ chức tài chính phát triển nước ngoài. Với những nhà đầu tư có yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), cách doanh nghiệp lựa chọn dự án và sử dụng vốn là cơ sở quan trọng để xem xét tham gia.

Năng lực chuẩn bị còn là rào cản

Theo FiinRatings, phát hành trái phiếu xanh đòi hỏi nhiều bước chuẩn bị hơn trái phiếu thông thường. Doanh nghiệp phải xác định dự án đủ điều kiện, xây dựng khung trái phiếu xanh, thiết lập quy trình quản lý nguồn vốn và chuẩn bị báo cáo về việc phân bổ vốn, tác động môi trường sau phát hành. Đợt phát hành còn có thể cần ý kiến đánh giá độc lập của bên thứ hai (Second Party Opinion – SPO) để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư.

Các công việc này phát sinh chi phí tư vấn kỹ thuật, đánh giá, xác thực và báo cáo. Với doanh nghiệp phát hành lần đầu hoặc có quy mô nhỏ, việc thiếu nhân sự có chuyên môn và hệ thống dữ liệu để theo dõi dự án có thể làm quá trình chuẩn bị phức tạp hơn. Vì vậy, số đợt phát hành kỳ hạn dài đã thực hiện cho thấy tiềm năng của thị trường, nhưng chưa đủ để kết luận doanh nghiệp Việt Nam nói chung đã sẵn sàng phát hành trái phiếu xanh trên diện rộng.

Một vấn đề khác là đáp ứng đồng thời yêu cầu trong nước và thông lệ quốc tế. Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục phân loại xanh của Việt Nam, cung cấp tiêu chí tham chiếu để xác định dự án phù hợp. Trong khi đó, các nguyên tắc của Hiệp hội Thị trường Vốn quốc tế (ICMA) và tiêu chuẩn của Climate Bonds Initiative (CBI) được nhiều nhà đầu tư sử dụng khi đánh giá trái phiếu xanh.

FiinRatings cho biết doanh nghiệp có thể dùng tiêu chí của Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg để sàng lọc dự án trong khung trái phiếu xanh, đồng thời đề nghị bên thứ hai đánh giá mức độ phù hợp với nguyên tắc quốc tế. Cách tiếp cận này hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận cả nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tài liệu, dữ liệu và chi phí chuẩn bị. Theo báo cáo, tại thời điểm công bố, Việt Nam chưa ghi nhận dự án hoặc tài sản nào được thẩm định và xác nhận chính thức là tuân thủ Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg.

Năng lực báo cáo sau phát hành cũng là một phép thử đối với tổ chức phát hành. Doanh nghiệp cần theo dõi nguồn tiền đã được phân bổ vào dự án nào, tiến độ giải ngân ra sao và tác động môi trường được đo lường bằng phương pháp nào. Khung phát hành xác định rõ dự án đủ điều kiện, ý kiến đánh giá độc lập trước phát hành và báo cáo sau phát hành là những khâu FiinRatings nêu ra để kiểm soát rủi ro “tẩy xanh”.

Trong giai đoạn đầu, hỗ trợ kỹ thuật có thể giúp doanh nghiệp phát hành lần đầu vượt qua một phần rào cản. Báo cáo dẫn chương trình “Chuẩn bị sẵn sàng cho Trái phiếu Xanh” của GGGI, do Chính phủ Luxembourg tài trợ, đã hỗ trợ các tổ chức phát hành được lựa chọn xây dựng khung trái phiếu xanh, chuẩn bị năng lực nội bộ, đánh giá độc lập và báo cáo sau phát hành theo phạm vi chương trình.

Những trường hợp phát hành đã thực hiện cho thấy doanh nghiệp Việt Nam có thể huy động vốn dài hạn qua trái phiếu xanh khi dự án và cấu trúc giao dịch đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư. Để khả năng này được mở rộng, mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp còn phụ thuộc vào việc hình thành quy trình lựa chọn dự án, quản lý vốn và công bố thông tin có thể duy trì trong suốt vòng đời trái phiếu.