Bài 2: Người trong Ngành kể chuyện 30 năm xây dựng thị trường chứng khoán

Ông Vũ Chí Dũng, Trưởng ban Pháp chế - Đối ngoại (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước)

Gần 30 năm gắn bó với ngành Chứng khoán, ông Vũ Chí Dũng, Trưởng ban Pháp chế - Đối ngoại (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) đã chứng kiến hành trình từ thuở sơ khai đến hội nhập, nâng hạng. Trong cuộc trò chuyện dành riêng cho Tạp chí Kinh tế - Tài chính, những dấu mốc ấy được kể lại qua ký ức và trải nghiệm của một người đã đồng hành suốt chặng đường từ công chức của Vụ Pháp chế đến vị trí ngày hôm nay.

Những dấu mốc đáng nhớ

Phóng viên: Là người gắn bó lâu năm với ngành Chứng khoán, 30 năm qua, đâu là những dấu mốc khiến ông nhớ và ấn tượng nhất?

Ông Vũ Chí Dũng: Gần 30 năm gắn bó với Ngành cũng là chừng ấy năm tôi chứng kiến nhiều dấu mốc của thị trường. Sóng gió có, thành công có. Nếu kể lại hết chắc cần rất nhiều thời gian, nên tôi chỉ xin nhắc những dấu mốc ấn tượng nhất.

Nhớ nhất chính là ngày 28/11/1996, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ra đời. Thuở đó, thị trường vốn còn rất sơ khai, gần như chưa có gì. Dưới chủ trương của Đảng, Nhà nước và quyết tâm của thế hệ cán bộ đặt những viên gạch đầu tiên, Việt Nam từng bước xây dựng nền móng cho một lĩnh vực rất mới. Quá trình này nhận được sự hỗ trợ của nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế như Hàn Quốc, Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC)... trong đào tạo nhân lực, khảo sát kinh nghiệm, tư vấn mô hình và xây dựng khung pháp lý.

Ngày 28/7/2000, thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức hoạt động với phiên giao dịch đầu tiên tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh, nay là Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HoSE). Hệ thống giao dịch khi đó có sự hỗ trợ từ Thái Lan. Đây là một trong những hỗ trợ quốc tế quan trọng đối với thị trường trong giai đoạn đầu.

Đến năm 2001, Việt Nam bắt đầu chuẩn bị tham gia Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), sân chơi chung của các cơ quan quản lý chứng khoán với những nguyên tắc, chuẩn mực quốc tế về thị trường vốn. Tháng 10/2004, Việt Nam chính thức trở thành thành viên IOSCO, qua đó mở rộng quan hệ, chia sẻ thông tin và hợp tác với các cơ quan quản lý trên thế giới. Cùng thời gian này, Việt Nam cũng tích cực tham gia các cơ chế hợp tác thị trường vốn trong khu vực ASEAN.

Năm 2009, Việt Nam tham gia MMoU (Thỏa thuận ghi nhớ đa phương) của IOSCO về thanh tra, giám sát.

Một dấu mốc khác là năm 2018, khi thị trường chứng khoán Việt Nam được FTSE Russell đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng. Nhưng thực ra, trước đó khoảng 8 - 10 năm, các cơ quan chức năng của Việt Nam đã nghiên cứu các điều kiện và từng bước chuẩn bị chính sách.

Ngày 5/5/2025, hệ thống KRX chính thức vận hành. Đây là thành quả chung của toàn thị trường, giúp nâng cao năng lực xử lý giao dịch, tạo nền tảng triển khai sản phẩm mới và phục vụ quá trình hiện đại hóa thị trường.

Tháng 10/2025, FTSE Russell thông báo nâng hạng Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp. Sau đợt rà soát tháng 3/2026, FTSE Russell xác nhận lộ trình và từ ngày 21/9/2026, việc nâng hạng chính thức có hiệu lực, cổ phiếu Việt Nam bắt đầu được đưa vào các bộ chỉ số của FTSE Russell theo lộ trình.

Thành quả là kết quả của cả một quá trình chuẩn bị rất dài phía sau

Phóng viên: Nhìn lại những dấu mốc đó có thể thấy, mỗi thành quả đều phải trải qua một quá trình dài. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về những công việc phía sau?

Ông Vũ Chí Dũng: Rõ ràng, những kết quả đó không tự nhiên mà có. Đằng sau mỗi cột mốc là cả một quá trình chuẩn bị để khi đến đúng thời điểm có thể triển khai.

Ví dụ, để xây dựng chính sách trong những giai đoạn đầu, chúng ta mất khoảng 4 - 5 năm, với sự hỗ trợ của IFC, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc (KOICA), Ủy ban Chứng khoán Hàn Quốc, Cơ quan Giám sát Tài chính Hàn Quốc, Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc... Quá trình này đi từ đào tạo con người, trang bị kiến thức đến xây dựng năng lực để sau đó có thể tự xây dựng chính sách. Nhiều người được đào tạo từ giai đoạn ấy sau này trở thành lãnh đạo các đơn vị trên thị trường.

Để gia nhập IOSCO, Việt Nam cũng mất khoảng 3 năm, từ tham gia với tư cách quan sát viên đến chuẩn bị hồ sơ và đáp ứng các điều kiện đặt ra.

Với MMoU cũng vậy. Thời điểm đó có 3 phụ lục, Việt Nam đáp ứng được 2 phụ lục tương đối sớm. Phụ lục còn lại liên quan đến khả năng điều tra, thanh tra, hỗ trợ điều tra chéo khó hơn. Chúng ta mất thêm khoảng 3 năm chuẩn bị hồ sơ, rà soát và chứng minh sự phù hợp của nhiều quy định pháp luật về doanh nghiệp, tổ chức tín dụng, công chức, bảo mật thông tin...

Để đáp ứng các yêu cầu, chúng ta phải trải qua nhiều vòng trình bày, thẩm định, chứng minh, thậm chí sửa cả pháp luật trong nước. Không thể chỉ nói đã đáp ứng, mà phải chỉ rõ quy định nằm ở đâu, văn bản pháp luật nào quy định và có dẫn chiếu cụ thể.

Phó Thủ tướng thường trực Phan Văn Khải đón tiếp và làm việc với Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC). Tổ chức này đã giúp Việt Nam xây dựng hệ thống văn bản pháp lý đầu tiên cho thị trường chứng khoán. Ảnh tư liệu

Câu chuyện nâng hạng sau này cũng tương tự. Muốn xây dựng đề án, trước hết phải hiểu vướng mắc nằm ở đâu và cơ quan nào có thể xử lý. Nâng hạng có cả tiêu chí định lượng và định tính. Định lượng có thể đo được, như số lượng doanh nghiệp, quy mô vốn..., nhưng định tính lại phụ thuộc nhiều vào đánh giá và trải nghiệm thực tế của nhà đầu tư.

Có những chính sách trên quy định đã cho phép, nhưng khi triển khai, nhà đầu tư vẫn phản ánh chưa thực hiện được. Cơ quan quản lý phải gặp gỡ, trao đổi để xác định vướng mắc, từ đó chuyển hóa những vấn đề thực tế thành chính sách để xử lý.

Vì thế, mỗi dấu mốc được nhìn thấy tại một thời điểm cụ thể thực chất là kết quả của một quá trình chuẩn bị rất dài phía sau.

Xây dựng thị trường gần như làm theo kiểu “chìa khóa trao tay”

Phóng viên: Như ông vừa chia sẻ, trong giai đoạn đầu, Việt Nam nhận được sự hỗ trợ quốc tế để từng bước xây dựng khung pháp lý. Có thể nói khi ấy chúng ta vừa xây dựng pháp luật, vừa xây dựng thị trường. Vậy theo ông, thể chế cần đi trước hay phải bám sát sự phát triển của thị trường?

Ông Vũ Chí Dũng: Ở nhiều nước phát triển, thị trường hình thành trước, sau một thời gian vận hành mới dần bộc lộ những vấn đề cần xử lý. Từ thực tiễn đó, chính sách quản lý tiếp tục được xây dựng và hoàn thiện.

Còn Việt Nam thời bấy giờ thì khác. Chủ trương của Đảng, Nhà nước và các đề án xây dựng thị trường đã có trước khi thị trường ra đời. Khi chưa có thực tiễn để tham chiếu, chúng ta đã phải xây dựng chính sách vừa định hướng cho thị trường, vừa phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Nói Việt Nam đi từ con số 0 cũng không sai. Khi bắt đầu xây dựng khung pháp lý, thị trường chưa có, sản phẩm chưa có, nhà đầu tư cũng chưa có, nhiều khái niệm về chứng khoán lúc đó còn rất mới.

Có thể hình dung khi ấy, chúng ta vừa là người thiết kế, vừa thi công, lắp đặt rồi đưa công trình vào sử dụng, gần như theo cách “chìa khóa trao tay”. Không có sẵn một ngôi nhà để sửa sang, hoàn thiện, mà phải bắt đầu từ một mảnh đất trống, từng bước dựng nên “ngôi nhà” của thị trường chứng khoán Việt Nam.

Phóng viên: Liên tưởng việc xây dựng thị trường với một ngôi nhà rất dễ hình dung. Đến nay, khi nền móng đã tương đối vững chắc, theo ông, “ngôi nhà” ấy sẽ được xây dựng tiếp như thế nào?

Ông Vũ Chí Dũng: Bây giờ, “ngôi nhà” ấy phải tiếp tục được mở rộng, có thể xây thêm tầng để đáp ứng nhu cầu của nhiều người hơn. Hệ thống bên trong cũng phải hiện đại, tự động hóa nhiều hơn. Thị trường chứng khoán cũng vậy, phải vận hành ngày càng nhanh chóng, thông suốt để nhà đầu tư an tâm khi tham gia.

“Cánh cổng” cũng phải đủ rộng để đón thêm nhiều thành viên, trong đó có nhà đầu tư nước ngoài. Nhưng thị trường càng lớn, càng nhiều người tham gia thì càng phải bảo đảm trật tự, minh bạch, công bằng và những nguyên tắc rõ ràng.

Trụ sở Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tại 164 Trần Quang Khải, Hà Nội, từ thời kỳ đầu thành lập cho đến năm 2016. Ảnh tư liệu

Sản phẩm, dịch vụ cũng phải đa dạng hơn, kết nối với các thị trường bên ngoài ngày càng sâu rộng. Khi đó, dòng vốn, nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể dịch chuyển theo cả hai chiều.

Hội nhập cũng đồng nghĩa với cạnh tranh. Việt Nam muốn thu hút dòng vốn quốc tế thì các thị trường khác cũng vậy, thậm chí họ còn muốn thu hút cả doanh nghiệp và nhà đầu tư Việt Nam. Vì thế, khi mở rộng quan hệ, chúng ta cũng phải hiểu các thị trường xung quanh vận hành ra sao và nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường trong nước.

Nói nôm na, trước đây chúng ta bắt đầu từ một mảnh đất trống và dựng nên “ngôi nhà” của thị trường chứng khoán Việt Nam. Bây giờ, ngôi nhà ấy phải lớn hơn, hiện đại hơn, có thêm nhiều sản phẩm, dịch vụ, nhiều người tham gia và kết nối sâu rộng hơn với bên ngoài.

Niềm tin là một tài sản vĩnh cửu của thị trường

Phóng viên: Nhiều người tham gia hơn, nhưng làm sao để giữ chân họ lâu dài, đồng thời tiếp tục thu hút những nhà đầu tư mới?

Ông Vũ Chí Dũng: Phải trao niềm tin cho nhà đầu tư. Niềm tin là một tài sản vĩnh cửu của thị trường. Nhưng niềm tin phải có cơ sở và một trong những cơ sở quan trọng nhất chính là thể chế, pháp luật.

Hội nhập là cam kết, mà cam kết phải được thể chế hóa trong pháp luật. Nhà đầu tư nước ngoài có được tham gia hay không, tỷ lệ sở hữu thế nào, dòng vốn vào - ra ra sao... đều phải có quy định rõ ràng. Chính sách cũng phải ổn định, theo hướng ngày càng tốt lên chứ không thể hôm nay mở, ngày mai lại đóng.

Hội nhập là quan hệ hai chiều. Chúng ta muốn doanh nghiệp, nhà đầu tư Việt Nam sang thị trường khác và được bảo vệ quyền lợi thì cũng phải tạo điều kiện tương ứng cho nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam. Khi thị trường phát triển, phạm vi hội nhập cũng mở rộng sang những sản phẩm, loại hình mới mà trước đây chưa có, như tài sản số chẳng hạn.

Nâng hạng thị trường là một ví dụ dễ hình dung. Tôi ví như chúng ta đi từ “ao” ra “hồ”, từ “hồ” ra “biển”, rồi tiến ra “đại dương”. Muốn bước vào sân chơi lớn hơn thì thị trường phải đủ điều kiện, đủ năng lực. Ra biển lớn, cơ hội nhiều hơn nhưng cạnh tranh và rủi ro cũng lớn hơn, vì vậy phải chuẩn bị cả nền tảng pháp lý lẫn năng lực của thị trường.

Cuối cùng vẫn quay trở lại câu chuyện niềm tin. Thị trường chứng khoán là thị trường của niềm tin, bởi nhà đầu tư đặt tiền vào kỳ vọng về tương lai. Mất niềm tin một lần thì gây dựng lại rất khó.

Nhưng niềm tin không tự nhiên mà có. Một tổ chức nhận tiền của nhà đầu tư phải được cấp phép, có năng lực, kinh nghiệm, đáp ứng các điều kiện kinh doanh và minh bạch. Đầu tư thế nào, rủi ro ra sao phải nói rõ để nhà đầu tư biết; chấp nhận hay không là quyền quyết định của họ.

Nói hai chữ “niềm tin” thì ngắn, nhưng phía sau là cả một hệ thống: Pháp luật, minh bạch, năng lực, chuẩn mực, đạo đức nghề nghiệp và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư nhỏ. Có được những điều đó thì niềm tin mới bền vững và nhà đầu tư mới gắn bó lâu dài với thị trường.

Phóng viên: Tiếng cồng tại Hội nghị “Việt Nam chính thức tham gia vào rổ chỉ số FTSE Russell GEIS”, ngày 18/9/2026, gợi cho ông điều gì về chặng đường phía trước, thưa ông?

Ông Vũ Chí Dũng: Ngày 18/9 là kỳ cơ cấu đầu tiên cổ phiếu Việt Nam được đưa vào các chỉ số toàn cầu dành cho thị trường mới nổi của FTSE Russell. Một dấu mốc rất đáng nhớ.

Kỳ cơ cấu đầu tiên vận hành thuận lợi góp phần củng cố niềm tin của FTSE Russell và nhà đầu tư quốc tế, tạo nền tảng cho các kỳ tiếp theo khi tỷ trọng cổ phiếu Việt Nam được nâng dần theo lộ trình.

Lần nữa nhìn lại, từ lúc chưa có thị trường, chưa có sản phẩm, chưa có nhà đầu tư, đến hôm nay khi cổ phiếu Việt Nam đã hiện diện trong các chỉ số toàn cầu dành cho thị trường mới nổi, có thể thấy “ngôi nhà” mà nhiều thế hệ cùng xây dựng đã rộng hơn rất nhiều. Nhưng như tôi đã nói, khi bước ra một sân chơi lớn hơn, cơ hội lớn hơn thì yêu cầu cũng cao hơn. Chặng đường phía trước vì thế vẫn còn rất nhiều việc phải làm.

Khi vị thế và mức độ kết nối của thị trường Việt Nam được nâng lên, năng lực của các định chế đầu tư chuyên nghiệp, tổ chức trung gian và hạ tầng thị trường cũng phải được nâng lên tương ứng.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!