Kiến tạo không gian phát triển mới, mở dư địa cho tăng trưởng

Hội thảo khoa học kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính.

Biến quy mô mới thành nguồn lực cho tăng trưởng

Việc tổ chức lại địa giới hành chính đang tạo ra những thay đổi lớn về quy mô dân số, diện tích, nguồn lực và phạm vi quản trị. Sau sắp xếp, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Đằng sau những con số ấy là một quá trình tái cấu trúc không gian phát triển với nhiều dư địa mới cần được khai thác.

Vấn đề đặt ra là quy mô mới sẽ tạo thêm giá trị cho nền kinh tế theo cách nào. Địa giới rộng hơn có thể hình thành thị trường lớn hơn, tạo điều kiện tập trung nguồn lực, tăng liên kết giữa các khu vực và tổ chức lại hạ tầng. Song những lợi thế đó cần được chuyển hóa thành năng lực thực thi, hiệu quả đầu tư và chất lượng phục vụ người dân.

Chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính” ngày 22/9, PGS.,TS. Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, việc sắp xếp đơn vị hành chính mở ra cơ hội giảm đầu mối, tập trung nguồn lực và mở rộng quy mô quản trị. Đây là điều kiện quan trọng để tổ chức lại các nguồn lực phát triển trên một không gian lớn hơn, có khả năng liên kết tốt hơn.

Tuy nhiên, mở rộng quy mô chưa tự động tạo ra năng lực phát triển tương ứng. Theo PGS.,TS. Nguyễn Anh Cường, cơ hội từ quy mô mới chỉ có thể trở thành năng lực thực thi khi được hỗ trợ bởi thiết kế thể chế, nguồn lực, dữ liệu, kênh đại diện và cơ chế giải trình. Đây cũng là những điều kiện quyết định chất lượng quản trị sau quá trình sắp xếp.

Từ góc độ tăng trưởng, yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi nguồn lực được tập trung, chính quyền có điều kiện xác định lại những khu vực ưu tiên, bố trí đầu tư theo nhu cầu thực tế và khai thác lợi thế bổ trợ giữa các địa bàn. Một không gian lớn hơn cũng tạo cơ sở để giảm tình trạng đầu tư phân tán, tăng khả năng hình thành các dự án có quy mô và sức lan tỏa.

PGS.,TS. Nguyễn Anh Cường đề xuất đánh giá năng lực thực thi sau sắp xếp trên 5 phương diện gồm khả năng bao quát địa bàn; phân bổ nguồn lực; cung ứng dịch vụ; dữ liệu và số hóa; trách nhiệm giải trình. Theo đó, nhiệm vụ được giao cần đi cùng thẩm quyền, ngân sách, nhân lực, dữ liệu và trách nhiệm tương ứng để phân quyền thực sự phát huy hiệu quả.

Dữ liệu trở thành một cấu phần quan trọng trong mô hình quản trị mới. Chính quyền cần nắm được thông tin về dân cư, hạ tầng, đất đai, dịch vụ và các nhóm yếu thế, từ đó phân bổ nguồn lực dựa trên nhu cầu của từng khu vực. Dữ liệu dân cư, hộ tịch, đất đai, an sinh, doanh nghiệp và thủ tục cũng cần được liên thông.

Một yêu cầu khác là tránh để nguồn lực phát triển tập trung quá mức vào trung tâm hành chính mới. Địa bàn sau sắp xếp thường bao gồm nhiều khu vực với điều kiện kinh tế, hạ tầng và khả năng tiếp cận dịch vụ khác nhau. Nếu thiếu cơ chế điều phối phù hợp, lợi thế quy mô có thể đi kèm khoảng cách phát triển giữa trung tâm với những khu vực xa hơn.

Kiến tạo mạng lưới phát triển đa cực, khai thác lợi thế từng địa bàn

Từ yêu cầu đó, PGS.,TS. Nguyễn Anh Cường đề xuất phát triển không gian theo hướng đa cực có điều phối. Trung tâm hành chính mới giữ vai trò điều phối, trong khi các trung tâm cũ có thể được tái chức năng hóa thành điểm phục vụ công, không gian cộng đồng, cơ sở giáo dục, y tế hoặc hỗ trợ số, qua đó tiếp tục khai thác nguồn lực đã được đầu tư.

Với những địa bàn xa trung tâm, chính quyền có thể tăng đầu tư hạ tầng, tổ chức dịch vụ lưu động và duy trì các kênh tiếp xúc cử tri luân phiên. Cách tổ chức này giúp phát huy vai trò điều phối của trung tâm mới, đồng thời tận dụng cơ sở vật chất và năng lực đã hình thành tại các địa bàn trước sắp xếp, hạn chế lãng phí nguồn lực.

Việc chuyển đổi công năng các trụ sở cũ cũng có thể tạo thêm nguồn lực cho phát triển. PGS.,TS. Nguyễn Anh Cường dẫn trường hợp tại Đông Anh, Hà Nội, nơi một trụ sở được xây dựng cho UBND huyện sau khi thay đổi chức năng đã trở thành trường học tại xã Nam Hồng. Cách làm này tạo thêm cơ sở giáo dục phục vụ người dân địa phương.

Theo chuyên gia, hiệu quả cải cách cũng cần được đánh giá định kỳ sau 6 tháng, 12 tháng và 36 tháng. Các địa phương có thể công khai số lượng hồ sơ được giải quyết, mức độ hài lòng của người dân, chi phí chuyển đổi, kết quả xử lý trụ sở dôi dư và tình hình phân bổ đầu tư để kịp thời nhận diện những vấn đề cần điều chỉnh.

Ở một góc nhìn rộng hơn, GS.,TS. Nguyễn Cao Huần, Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam cho rằng kiến tạo không gian phát triển cần gắn với quản trị không gian. Việc tổ chức lại địa giới tạo ra bộ khung ban đầu, còn hiệu quả phát triển phụ thuộc vào cách liên kết, vận hành và huy động những nguồn lực nằm bên trong không gian mới.

PGS.,TS. Nguyễn Ngọc Khánh, Thành viên Hội Địa lý Việt Nam đề xuất quản trị theo mạng lưới được vận hành theo hai chiều, từ cấp cao xuống cơ sở và từ cơ sở lên cấp cao hơn. Các sản phẩm OCOP cho thấy khi nguồn lực cộng đồng được kết nối với hệ thống phân phối và thị trường, giá trị của địa phương có thể tham gia vào mạng lưới phát triển rộng hơn.

Cách tiếp cận mạng lưới cũng giúp nhìn nhận mỗi địa bàn như một mắt xích có chức năng riêng. Trung tâm hành chính có thể đảm nhiệm điều phối, khu vực sản xuất phát huy lợi thế công nghiệp hoặc nông nghiệp, các địa bàn giàu bản sắc khai thác kinh tế văn hóa, du lịch. Khi được kết nối hiệu quả, những lợi thế riêng có thể bổ trợ lẫn nhau để mở rộng không gian tăng trưởng.