Bảo đảm nguồn lực để văn hóa trở thành động lực phát triển

Bảo đảm nguồn lực để văn hóa trở thành động lực phát triển. (Ảnh: Thùy Linh)

Triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa mà còn phải tạo dựng nền tảng nguồn lực và cơ chế quản lý phù hợp để văn hóa tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đã phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 về Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW; tiếp đó là Nghị quyết số 155/NQ-CP ngày 19/6/2026 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Nghị quyết số 30/NQ-CP và dự thảo Nghị quyết của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số nội dung tại Nghị quyết số 30/NQ - CP và Nghị quyết số 155/NQ-CP.

Việc cụ thể hóa nghị quyết cho thấy nguồn lực tài chính đang được xác định là một trong những điều kiện quan trọng để đưa các mục tiêu phát triển văn hóa vào thực tiễn. Đảng ủy Bộ Tài chính đã ban hành Kế hoạch số 23-KH/ĐUBTC ngày 27/3/2026 về kế hoạch hành động của Đảng bộ Bộ Tài chính thực hiện Nghị quyết số 80 - NQ/TW. Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 580/QĐ-BTC ngày 24/3/2026 về kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 30/NQ-CP. Những bước triển khai này tạo cơ sở để các nhiệm vụ về ngân sách, đầu tư công, huy động nguồn lực và hoàn thiện cơ chế tài chính được thực hiện đồng bộ hơn.

Một điểm đáng chú ý là yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn. Đây không đơn thuần là việc gia tăng mức chi, mà còn đặt ra yêu cầu xác định đúng phạm vi đầu tư, lựa chọn các nhiệm vụ trọng tâm và sử dụng ngân sách hiệu quả. Trong giai đoạn 2026-2030, nguồn lực cho văn hóa còn được bổ sung từ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn I từ năm 2025-2030 với tổng mức 122.250 tỷ đồng, trong đó nguồn ngân sách nhà nước là 107.250 tỷ đồng. Bên cạnh đó là kinh phí bố trí cho các nhiệm vụ về văn hóa trong các lĩnh vực chi khác như quốc phòng, an ninh, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục và đào tạo...

Cách tiếp cận này cho thấy nguồn lực dành cho văn hóa cần được nhìn nhận theo hướng tổng thể. Nếu chỉ tính những khoản chi trực tiếp cho lĩnh vực văn hóa thì chưa phản ánh đầy đủ quy mô đầu tư thực tế. Nhưng khi xác định rõ những nhiệm vụ có tính chất văn hóa đang được bố trí trong các lĩnh vực chi khác sẽ giúp cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá chính xác hơn nguồn lực, đồng thời tránh tình trạng đầu tư phân tán hoặc bỏ sót những nguồn lực có khả năng tạo tác động lan tỏa.

Trong năm 2026, nguồn lực cho Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa tiếp tục được cụ thể hóa. Quyết định số 1039/QĐ-TTg ngày 11/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ giao bổ sung 2.300 tỷ đồng kinh phí thường xuyên ngân sách trung ương và 5.300 tỷ đồng kế hoạch đầu tư công ngân sách trung ương để thực hiện chương trình. Đây là nguồn lực trực tiếp quan trọng để triển khai các nhiệm vụ trong năm đầu của giai đoạn mới.

Đặc biệt, ngày 24/8/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Chương trình được hình thành trên cơ sở hợp nhất nhiều chương trình mục tiêu quốc gia, với tổng nguồn lực thực hiện giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng. Quy mô này cho thấy phát triển văn hóa đang được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với phát triển xã hội, nông thôn, vùng dân tộc thiểu số và miền núi, thay vì được triển khai như một lĩnh vực tách biệt.

Tuy nhiên, nguồn lực lớn chỉ có thể chuyển hóa thành kết quả nếu đi kèm cơ chế phân bổ và kiểm soát hiệu quả. Trên cơ sở chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài chính đã xây dựng dự thảo Nghị định quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Việc hoàn thiện cơ chế này sẽ là bước quan trọng để xác định rõ trách nhiệm, phương thức tổ chức thực hiện và nguyên tắc phân bổ nguồn lực trong giai đoạn dài hạn.

Cùng với tăng nguồn lực, đổi mới phương thức quản lý tài chính đang trở thành yêu cầu then chốt. Nghị quyết về phát triển văn hóa đặt ra định hướng phân bổ ngân sách theo hướng đầu tư trọng điểm, gắn với hiệu quả đầu ra. Nội dung này đã được thể chế hóa tại Nghị định số 73/2026/NĐ-CP ngày 10/3/2026 về quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Ngân sách nhà nước, trong đó có quản lý ngân sách theo kết quả thực hiện nhiệm vụ. Nghị định số 282/2026/NĐ-CP ngày 14/7/2026 tiếp tục hướng dẫn một số nội dung của Nghị quyết số 28/2026/QH16, trong đó có cơ chế đặt hàng, khoán chi đối với hoạt động sáng tạo văn hóa sử dụng ngân sách nhà nước. Đây là cơ chế mới đối với phân bổ ngân sách cho hoạt động văn hóa.

Điểm mới này có ý nghĩa ở chỗ chuyển trọng tâm từ câu chuyện “chi bao nhiêu” sang “chi để tạo ra kết quả gì”. Trong lĩnh vực văn hóa, nơi hiệu quả đầu tư nhiều khi không thể đo lường chỉ bằng giá trị kinh tế trực tiếp, việc xây dựng tiêu chí đánh giá phù hợp sẽ có ý nghĩa quyết định. Nếu được thực hiện tốt, cơ chế đặt hàng, khoán chi và phân bổ theo kết quả có thể tạo động lực cho các đơn vị nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng trách nhiệm giải trình và ưu tiên những nhiệm vụ có khả năng tạo giá trị xã hội lâu dài.

Một hướng đi khác là phát huy vai trò của Nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước tiên phong, kiến tạo, định hướng, dẫn dắt, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân, cộng đồng sáng tạo, doanh nghiệp, tổ chức xã hội cùng tham gia. Định hướng này đã được triển khai thông qua các quy định liên quan đến phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, ngân sách nhà nước, pháp luật về đầu tư công và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.

Trong quản lý và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng, Bộ Tài chính đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 178/2026/NĐ-CP ngày 20/5/2026 quy định việc quản lý, sử dụng và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, quản lý. Đây là một trong những cơ sở để nâng cao hiệu quả khai thác các công trình văn hóa, thể thao và du lịch, qua đó góp phần phát huy giá trị tài sản công và tạo thêm nguồn lực phục vụ phát triển.

Song song với tài chính, hành lang pháp lý về văn hóa tiếp tục được hoàn thiện. Bộ Tài chính phối hợp với các cơ quan liên quan trình Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam; tham gia xây dựng Luật Xuất bản năm 2026 và trình Chính phủ ban hành nhiều nghị định hướng dẫn. Các chính sách mới bao gồm hạ tầng văn hóa số, chế độ đối với người hoạt động nghệ thuật biểu diễn, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số, phát hành và phổ biến phim, tiền bản quyền trong các lĩnh vực điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí và xuất bản.

Một tiết mục biểu diễn của đoàn Việt Nam tại Lễ khai mạc Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 diễn ra tối 11/9 tại Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: BTC

Một vấn đề có ý nghĩa lâu dài là đưa văn hóa vào quá trình tổ chức lại không gian phát triển. Việc sắp xếp đơn vị hành chính và xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp tác động trực tiếp đến hệ thống quy hoạch, đòi hỏi các quy hoạch quốc gia, vùng và tỉnh phải được rà soát, điều chỉnh. Đến nay, 1 quy hoạch tổng thể quốc gia, 1 quy hoạch sử dụng đất quốc gia, 13 quy hoạch ngành quốc gia, 6 quy hoạch vùng và 32 quy hoạch tỉnh đã được quyết định hoặc phê duyệt điều chỉnh. Các quy hoạch mới đều hướng tới mở rộng không gian phát triển, khơi thông nguồn lực, đồng thời xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và phát triển mạng lưới cơ sở văn hóa.

Việc quy hoạch quỹ đất cho các khu, trung tâm công nghiệp văn hóa cũng được đặt trong các quy hoạch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Các thiết chế văn hóa, thể thao được định hướng đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp phù hợp với quy hoạch sử dụng đất và các quy hoạch liên quan. Điều này tạo tiền đề để công nghiệp văn hóa phát triển trên nền tảng hạ tầng thực chất, thay vì chỉ dựa vào các hoạt động đơn lẻ.

Bộ Tài chính cũng đã tham gia góp ý đối với các nhiệm vụ thuộc Nghị quyết số 30/NQ - CP và đã có văn bản tham gia ý kiến về dự thảo Bộ chỉ tiêu thống kê về đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa đối với phát triển kinh tế; dự thảo Kế hoạch xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia; Tham gia về đề án xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia vi sự phát triển bền vững...

Đồng thời, Bộ Tài chính đã đề xuất, kiến nghị đổi mới cơ chế quản lý tài chính trong lĩnh vực văn hóa gắn với hiệu quả đầu ra. Theo đó, Bộ Tài chính đã đề nghị Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch nghiên cứu quy định của Luật NSNN số 89/2025/QHI5, Nghị quyết số 28/2026/QH16, các Nghị định hướng dẫn Luật NSNN, Nghị quyết số 28/2026/QH16 và các quy định của pháp luật hiện hành để tổ chức thực hiện đổi mới cơ chế quản lý tài chính trong lĩnh vực văn hóa gắn với hiệu quả đầu ra.

Như vậy, bảo đảm nguồn lực để văn hóa trở thành động lực phát triển không chỉ nằm ở việc bố trí đủ ngân sách mà còn phụ thuộc vào cách thức phân bổ, quản lý và khai thác nguồn lực. Từ yêu cầu tối thiểu 2% chi ngân sách cho văn hóa, các chương trình đầu tư quy mô lớn, cơ chế phân bổ theo hiệu quả đầu ra đến việc huy động nguồn lực xã hội và tích hợp văn hóa vào quy hoạch phát triển, một hệ sinh thái chính sách đang từng bước hình thành. Nuồn lực được bảo đảm, thể chế được hoàn thiện và không gian phát triển được mở rộng, văn hóa sẽ có điều kiện phát huy đầy đủ cả về giá trị kinh tế, xã hội và tinh thần, qua đó trở thành động lực quan trọng phát triển nhanh và bền vững.thực hiện tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW. đưa văn háo trở thành sức mạnh mềm quốc gia.