Bài 1: Những lần thị trường chứng khoán Việt Nam “không được phép lùi”

Thủ tướng Võ Văn Kiệt, nhà cải cách, đổi mới kinh tế hàng đầu của Đảng, trao đổi với TSKH Lê Văn Châu về việc xây dựng mô hình phát triển thị trường chứng khoán mang bản sắc Việt Nam. Ảnh tư liệu.

Từ những hoài nghi đến một chủ trương được khẳng định

Ngành Chứng khoán đã đi qua chặng đường 30 năm, không ngắn, nhưng cũng chưa thể xem là đủ dài khi phía trước còn nhiều đích đến và thị trường đang từng bước khẳng định vai trò trụ cột trong huy động, phân bổ vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế.

Thị trường đến nay đã ghi nhận nhiều con số ấn tượng: hơn 13 triệu tài khoản nhà đầu tư, hơn 1.600 mã chứng khoán, quy mô vốn hóa hơn 10 triệu tỷ đồng và những phiên giao dịch tỷ USD... Nhưng phía sau những con số ấy là một hành trình nhiều thăng trầm, từng đi qua những khó khăn tưởng chừng khó vượt qua và cả những hoài nghi ngay khi ý tưởng xây dựng thị trường được đặt ra.

Lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam không bắt đầu từ phiên giao dịch đầu tiên, cũng không được khởi đầu bằng những con số về vốn hóa, thanh khoản hay tài khoản nhà đầu tư, mà sớm hơn nhiều, từ một chủ trương lớn được hình thành trong tiến trình Đổi mới: Từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở thêm một kênh huy động vốn cho phát triển đất nước.

Nhìn từ hôm nay, xây dựng thị trường chứng khoán là một bước đi tất yếu. Nhưng hơn 3 thập kỷ trước, khi đất nước còn nhiều khó khăn, nguồn lực hạn hẹp, chứng khoán vẫn là khái niệm xa lạ, quyết định ấy đòi hỏi tầm nhìn và quyết tâm lớn của Đảng, Nhà nước.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải phát biểu tại Lễ ra mắt Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ngày 25/8/1997. Ảnh tư liệu.

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập theo Nghị định số số 75/CP ngày 28/11/1996, là kết quả của sự nghiên cứu liên tục từ năm 1992 đến năm 1996, với biết bao đề án, dự thảo khuôn khổ pháp lý. Tháng 6/1997, cơ quan quản lý bắt đầu đi vào hoạt động, đánh dấu mốc quan trọng thứ hai của lộ trình. Ngày 25/8/1997, Việt Nam tuyên bố với thế giới việc thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước bằng lễ ra mắt tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. Những dấu mốc được ghi lại ngắn gọn, nhưng phía sau là nhiều năm nghiên cứu, học hỏi, chuẩn bị và cả những thời điểm phải lựa chọn: Đi tiếp hay dừng lại?

Bởi đầu những năm 1990, nhu cầu vốn cho phát triển ngày càng lớn, trong khi hệ thống ngân hàng khó đáp ứng đầy đủ nguồn vốn trung, dài hạn. Xây dựng thị trường chứng khoán vì thế được đặt ra, dù khi ấy, đây vẫn là lĩnh vực rất mới, từ kiến thức, hàng hóa đến kinh nghiệm quản lý đều hạn chế. Nhưng, nếu thất bại, hệ quả không dừng ở kinh tế mà còn tác động đến uy tín của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo tư liệu của TSKH Lê Văn Châu, Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tại một cuộc họp của Bộ Chính trị vào năm 1991, các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã trao đổi kỹ về sự cần thiết và mô hình thị trường phù hợp với Việt Nam. Sau những tranh luận, Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng lúc bấy giờ là đồng chí Phạm Văn Đồng đã khẳng định: “Việt Nam ta phải làm thôi” và chủ trương đó được sự nhất trí cao từ Tổng Bí thư Đỗ Mười và Thủ tướng Chính phủ Võ Văn Kiệt.

Quyết tâm lớn nhưng không nóng vội

Chủ trương xây dựng thị trường chứng khoán đã được xác định, nhưng những điều kiện để hiện thực hóa vào những năm thập niên 90 còn rất thiếu. Kiến thức, hàng hóa, kinh nghiệm quản lý đều hạn chế, nhận thức của công chúng về chứng khoán chưa được hình thành rõ nét. Vì vậy, thay vì nóng vội đưa thị trường vào hoạt động, Việt Nam lựa chọn tiếp tục chuẩn bị: Học hỏi kinh nghiệm quốc tế, xây dựng khuôn khổ pháp lý, đào tạo đội ngũ và từng bước định hình mô hình phù hợp với điều kiện trong nước.

Sau Đại hội VIII (năm 1996) của Đảng, chủ trương phát triển thị trường chứng khoán tiếp tục được khẳng định; Bộ Chính trị giao Chính phủ chỉ đạo triển khai, trong đó Thủ tướng Võ Văn Kiệt là một trong những lãnh đạo trực tiếp theo sát quá trình chuẩn bị từ những ngày đầu.

Sự quan tâm ấy được thể hiện qua những công việc rất cụ thể, từ xây dựng bộ máy, khuôn khổ pháp lý đến chuẩn bị cơ sở vật chất và hạ tầng giao dịch. Những ngày đầu, khi nhiều điều kiện còn thiếu thốn, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã trực tiếp theo sát, tháo gỡ từng vấn đề trong quá trình chuẩn bị thị trường. Khi lựa chọn địa điểm cho Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh, nay là Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HoSE), Thủ tướng đã trực tiếp đi khảo sát, sau đó việc bàn giao mặt bằng và bố trí kinh phí được thúc đẩy.

Lễ gắn biển Công trình chào mừng 80 năm Ngày truyền thống Ngành Tài chính Việt Nam tại Trụ sở Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, ngày 9/7/2025.

Những câu chuyện từ buổi đầu cho thấy sự ủng hộ của Đảng, Nhà nước đối với thị trường chứng khoán không dừng ở việc xác lập chủ trương, mà được cụ thể hóa bằng sự chỉ đạo, đồng hành trong từng bước triển khai, tạo nền móng để thị trường đi vào hoạt động.

Tuy nhiên, càng gần thời điểm mở cửa, những khó khăn càng bộc lộ rõ, trong đó lớn nhất là tìm hàng hóa cho thị trường. Ban đầu có 14 doanh nghiệp dự kiến niêm yết, nhưng đến đầu năm 2000, phần lớn lần lượt rút lại kế hoạch, chỉ còn 2 doanh nghiệp: CTCP Cơ Điện Lạnh (REE) và CTCP SAM Holdings (SAM). Trước thực tế này, đã có ý kiến đề nghị tiếp tục lùi thời điểm khai trương.

Không nản chí, tập thể lãnh đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước vẫn xác định đưa thị trường vào hoạt động trong năm 2000 như đã cam kết với Trung ương và Chính phủ; nếu thất bại, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Lê Văn Châu khi đó cam kết sẽ đứng ra chịu trách nhiệm.

Ngày 28/7/2000, phiên giao dịch đầu tiên diễn ra với hai cổ phiếu REE và SAM, một khởi đầu khiêm tốn sau gần một thập kỷ chuẩn bị và nhiều năm kiên trì hiện thực hóa chủ trương xây dựng thị trường chứng khoán.

Nhìn lại để đi tiếp

Đi qua 30 năm, thị trường chứng khoán Việt Nam đã bước sang một giai đoạn phát triển mới. Mới đây, ngày 21/9/2026, FTSE Russell chuyển Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp chính thức có hiệu lực.

Trước đó, tại cuộc tiếp Tổng Giám đốc điều hành FTSE Russell, bà Fiona Bassett ngày 17/9, Thủ tướng Lê Minh Hưng đánh giá cao quá trình FTSE Russell theo dõi, đánh giá và đồng hành với thị trường chứng khoán Việt Nam, góp phần thúc đẩy thị trường phát triển theo hướng minh bạch, hiệu quả và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Từ dấu mốc nâng hạng, Thủ tướng đặt ra một yêu cầu lớn hơn đối với thị trường vốn: Phát triển sâu rộng, hiệu quả để huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân trong và ngoài nước, bên cạnh đầu tư công và tín dụng ngân hàng.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương làm việc với tổ chức FTSE Russell, tháng 7/2025.

Ở chiều ngược lại, sự thay đổi của thị trường Việt Nam cũng được nhìn nhận từ chính tổ chức xếp hạng. Bà Fiona Bassett đánh giá Việt Nam là một câu chuyện tăng trưởng nổi bật tại châu Á và khẳng định mong muốn tiếp tục đồng hành lâu dài với Việt Nam.

Một ngày sau cuộc tiếp, ngày 18/9, tiếng cồng vang lên tại Hội nghị “Việt Nam chính thức tham gia rổ chỉ số toàn cầu - FTSE Russell Global Equity Index Series”. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cùng các đại biểu thực hiện nghi thức đánh cồng, ghi thêm một dấu mốc trên hành trình đưa thị trường chứng khoán Việt Nam hội nhập sâu hơn thị trường vốn quốc tế.

Tiếng cồng ấy cũng gợi một khoảng cách rất dài. Hơn 3 thập kỷ trước, từ những cuộc họp đầu tiên, với đắn đo nên hay không xây dựng thị trường chứng khoán, nếu xây dựng thì lựa chọn mô hình nào, vẫn được cân nhắc và thảo luận kỹ, đến nay, thị trường ấy đã chính thức bước vào nhóm thị trường mới nổi.

Theo Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương, sự trưởng thành của cơ quan quản lý đã được tích lũy qua nhiều giai đoạn. Hệ thống pháp luật từng bước hoàn thiện, hạ tầng được hiện đại hóa, các định chế trung gian phát triển, năng lực quản lý và giám sát được nâng lên. Những biến động của thị trường, từ khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến các giai đoạn khó khăn của kinh tế trong nước, cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với quản lý, vận hành và phát triển thị trường.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thực hiện nghi lễ đánh cồng chào mừng Việt Nam chính thức tham gia vào chỉ số toàn cầu FTSE GEIS ngày 18/9.

Nếu những năm đầu là bài toán hình thành và đưa thị trường vào hoạt động, thì hiện nay, trọng tâm đã chuyển sang nâng cao chất lượng, tính minh bạch, chuyên nghiệp, phát huy vai trò của kênh vốn trung và dài hạn, đồng thời hội nhập sâu hơn với thị trường tài chính quốc tế.

Chặng đường lịch sử ấy cũng ghi dấu một chủ trương của Đảng, Nhà nước được kiên trì triển khai qua nhiều giai đoạn, với sự chỉ đạo của các thế hệ lãnh đạo, sự phối hợp của Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương và nỗ lực của nhiều thế hệ cán bộ ngành Chứng khoán.

Sự kiên định với một chủ trương đúng, tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và sự tiếp nối giữa các thế hệ cũng là những điều đáng được nhắc lại khi ngành Chứng khoán ngày càng phát triển.

Hướng tới dấu mốc 30 năm vì thế cũng là dịp tri ân những thế hệ đã tham gia đặt nền móng, xây dựng và phát triển thị trường. Từ một lĩnh vực mới mẻ với Việt Nam, thị trường chứng khoán đã trở thành một cấu phần của hệ thống tài chính quốc gia, với những yêu cầu cao hơn về chất lượng, hiệu quả huy động và phân bổ vốn cho nền kinh tế.