M&A trong bối cảnh tái cấu trúc: Lực đẩy cho doanh nghiệp và nền kinh tế

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch VCCI phát biểu tại Diễn đàn.

Theo các báo cáo thị trường tổng hợp đến cuối năm 2025, Việt Nam ghi nhận khoảng 220 thương vụ M&A với tổng giá trị công bố xấp xỉ 2,3 tỷ USD, phản ánh xu hướng phục hồi thận trọng nhưng rõ nét của thị trường doanh nghiệp trong điều kiện nhiều biến động.

Những vấn đề này cũng được đặt ra và thảo luận tại Diễn đàn M&A Mùa Xuân 2026 với chủ đề “Đồng kiến tạo thị trường M&A Việt Nam” được tổ chức vào chiều ngày 21/1/2026 tại Hà Nội. Diễn đàn là chương trình thường niên quy mô lớn của cộng đồng M&A Việt Nam, do Ban Vận động thành lập Hiệp hội Mua bán và Sáp nhập doanh nghiệp Việt Nam (VMAA) phối hợp cùng một số đơn vị tổ chức.

Theo phân tích của TS. Nguyễn Đức Kiên - nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, từ năm 2025, kinh tế toàn cầu đã chuyển dần từ mô hình đa phương, hợp tác sâu rộng sang xu hướng song phương, đặt lợi ích quốc gia và dân tộc làm trọng tâm.

Sự dịch chuyển này diễn ra trong bối cảnh các yếu tố bất định về địa chính trị, thương mại và tài chính gia tăng, khiến môi trường chính sách vĩ mô trở nên khó dự báo hơn so với giai đoạn trước. Chính những biến động đó đã tác động trực tiếp đến chiến lược đầu tư, buộc doanh nghiệp và nhà đầu tư phải tìm kiếm các hình thức tái cấu trúc linh hoạt hơn, trong đó M&A nổi lên như một công cụ quan trọng.

Ở trong nước, năm 2025 có hơn 195.000 doanh nghiệp thành lập mới, khoảng 102.300 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, nhưng cũng có tới 114.400 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động để tái cơ cấu và gần 36.000 doanh nghiệp giải thể hoặc chấm dứt hoạt động.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, những con số này phản ánh một dư địa rất lớn cho hoạt động M&A, bởi quá trình sàng lọc và tái cấu trúc đang diễn ra mạnh mẽ trong cộng đồng doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, M&A không chỉ đơn thuần là câu chuyện mua – bán doanh nghiệp, mà đã trở thành một phương thức tái phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế.

Thực tế thị trường cho thấy, M&A đang diễn ra mạnh ở những lĩnh vực gắn với nhu cầu tái cấu trúc sâu, như bất động sản, tài chính – ngân hàng, y tế, giáo dục và năng lượng.

PGS.TS. Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, M&A là một kênh quan trọng giúp chuyển giao dự án, tài sản và cơ hội kinh doanh từ những doanh nghiệp gặp khó khăn sang các chủ thể có năng lực tài chính và quản trị tốt hơn. Quá trình này, nếu được thực hiện minh bạch và đúng chuẩn mực, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội, hạn chế lãng phí và tạo dư địa cho tăng trưởng dài hạn.

Về phía tài chính, TS. Lê Xuân Nghĩa - chuyên gia tài chính – ngân hàng nhận định, trong bối cảnh tín dụng ngân hàng bị kiểm soát chặt chẽ hơn, M&A nổi lên như một kênh huy động vốn gián tiếp, giúp doanh nghiệp giải bài toán dòng tiền và cơ cấu lại bảng cân đối tài chính. Đồng thời, đây cũng là con đường để các nhà đầu tư dài hạn tham gia sâu hơn vào quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam, thay vì chỉ dừng ở các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn.

Song song với sự vận động của thị trường, khía cạnh thể chế cũng đáng chú ý. Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, việc cơ quan có thẩm quyền chính thức cho phép thành lập Hiệp hội M&A Việt Nam không chỉ là dấu mốc về mặt tổ chức, mà còn phản ánh sự thừa nhận của Nhà nước đối với vai trò ngày càng quan trọng của hoạt động M&A trong quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp và nền kinh tế.

Ông Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh, M&A là một trong những công cụ giúp doanh nghiệp tổ chức lại sản xuất, cơ cấu lại nguồn lực, chuyển giao dự án và năng lực quản trị theo hướng hiệu quả hơn, phù hợp với định hướng phát triển và khuôn khổ pháp luật.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng thẳng thắn chỉ ra, thị trường M&A Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Bà Phạm Thùy Dương - Trưởng Ban Vận động thành lập Hiệp hội M&A Việt Nam cho biết, khung pháp lý cho hoạt động M&A hiện nay vẫn còn những điểm chồng chéo, đặc biệt liên quan đến đất đai, đầu tư, chuyển nhượng dự án và thẩm định giá. Bên cạnh đó, năng lực quản trị hậu M&A của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế, làm gia tăng rủi ro không chỉ cho nhà đầu tư mà cả cho chính doanh nghiệp mục tiêu.

Một điểm đáng chú ý là tiêu chuẩn của nhà đầu tư trong các thương vụ M&A đang thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây, nhiều giao dịch được thực hiện dựa trên kỳ vọng tăng giá tài sản hoặc mở rộng quy mô nhanh, thì hiện nay, theo đánh giá của các tổ chức tư vấn, nhà đầu tư ngày càng thận trọng hơn, tập trung vào khả năng triển khai, vận hành thực tế và tạo dòng tiền bền vững sau M&A. Xu hướng này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải minh bạch hơn về tài chính, pháp lý và chiến lược phát triển nếu muốn tham gia sâu vào sân chơi M&A.

Ở tầm vĩ mô, M&A còn có tác động lan tỏa đến cấu trúc và chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế. Khi các thương vụ diễn ra minh bạch, có sự tham gia của nhà đầu tư chiến lược, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, chuẩn mực quản trị và quản lý rủi ro trong doanh nghiệp nội địa sẽ từng bước được nâng lên.

Dù vậy, các chuyên gia cũng cảnh báo, M&A không phải là “liều thuốc vạn năng”. Nếu thiếu sự giám sát và khung thể chế phù hợp, hoạt động này có thể bị lợi dụng để thao túng thị trường, thâu tóm tài sản giá rẻ hoặc chuyển giá, gây hệ lụy cho môi trường kinh doanh. Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao vai trò của các định chế trung gian và tăng cường minh bạch thông tin được xem là điều kiện tiên quyết để thị trường M&A phát triển lành mạnh.

Trong bối cảnh năm 2026 mở ra với nhiều cơ hội và thách thức đan xen, M&A được nhìn nhận như một kênh quan trọng thúc đẩy tái cấu trúc doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam. Khi được đặt trong một khung thể chế minh bạch và được dẫn dắt bởi các nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn, M&A sẽ không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp, mà còn trở thành một động lực quan trọng cho tăng trưởng và phát triển bền vững của nền kinh tế.

Đại diện VCCI cũng cho rằng, để thị trường M&A phát triển lành mạnh và tiến bộ, cần có sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý. Theo ông Hoàng Quang Phòng, các diễn đàn M&A không chỉ là nơi trao đổi cơ hội đầu tư, mà còn là không gian để chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, thảo luận về pháp lý, quản trị và định hướng phát triển dài hạn của từng thương vụ.