Giảm chi phí tuân thủ để hộ kinh doanh mạnh dạn bước lên doanh nghiệp

Giảm chi phí tuân thủ, kéo gần khoảng cách từ hộ kinh doanh đến doanh nghiệp.

Hạ “ngưỡng cửa” để hộ kinh doanh bước lên doanh nghiệp

Khoảng cách giữa một hộ kinh doanh với một doanh nghiệp đôi khi nằm ở một giấy chứng nhận đăng ký. Song xét từ góc độ vận hành, khoảng cách ấy lớn hơn nhiều. Sau khi chuyển đổi, người kinh doanh bước vào một hệ thống nghĩa vụ mới, từ kế toán, thuế, hóa đơn đến quản trị, lao động, hợp đồng. Đây đang là điểm khiến nhiều hộ còn dè dặt trước quyết định “lớn lên”.

Từ góc độ cơ quan soạn thảo, bà Trịnh Thị Hương, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho rằng một trong những rào cản lớn khiến hộ kinh doanh e ngại chuyển đổi thành doanh nghiệp nằm ở chi phí tuân thủ sau chuyển đổi. Với các hộ rất nhỏ, những yêu cầu về kế toán, thuế, thủ tục hành chính có thể trở thành sức ép đáng kể ngay khi họ bước sang mô hình hoạt động chính thức.

Cách tiếp cận của dự thảo vì thế hướng tới đơn giản hóa mạnh chi phí, thủ tục về thuế, kế toán đối với doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh. Một đề xuất đáng chú ý là nâng ngưỡng doanh thu để doanh nghiệp được lựa chọn phương pháp tính thuế đơn giản từ 3 tỷ đồng lên 10 tỷ đồng mỗi năm.

Đây là thay đổi đáng chú ý bởi chi phí tuân thủ có tính chất lặp lại. Miễn một khoản lệ phí giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí tại thời điểm thành lập, trong khi một chế độ thuế, kế toán phù hợp quy mô có thể giảm nguồn lực phải bỏ ra hằng tháng, hằng năm. Nguồn lực tiết kiệm được từ đó có thể quay trở lại sản xuất, kinh doanh, tìm kiếm khách hàng, mở rộng thị trường.

Cùng hướng tiếp cận này, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (TP. Hà Nội) đề nghị dự thảo Luật chuyển trọng tâm từ hỗ trợ bằng ưu đãi sang giảm thực chất thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ pháp luật. Với doanh nghiệp siêu nhỏ, những khoản chi này có thể trở thành rào cản đối với khả năng duy trì hoạt động chính thức, kể cả khi doanh nghiệp đã hoàn tất thủ tục gia nhập thị trường.

Điều cần thay đổi vì thế còn nằm ở cách đo hiệu quả chính sách. Theo đại biểu Nguyễn Phương Thủy, thay vì nhìn vào số doanh nghiệp nhận hỗ trợ hay tổng kinh phí ngân sách đã chi, hiệu quả cần thể hiện qua số bước thủ tục được cắt giảm, thời gian cùng chi phí doanh nghiệp thực sự tiết kiệm. Hỗ trợ pháp lý cũng cần hướng tới thuế, kế toán, lao động, hợp đồng, giấy phép, sở hữu trí tuệ.

Một hướng đi mới được đặt ra là mô hình doanh nghiệp một người. Theo bà Trịnh Thị Hương, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo cùng các nền tảng công nghệ đang giúp một cá nhân thực hiện nhiều công việc trước đây cần cả bộ máy nhân sự. Thực tế này tạo ra những doanh nghiệp có quy mô lao động rất nhỏ nhưng vẫn có khả năng vận hành hiệu quả.

Pháp luật Việt Nam đã có mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do cá nhân làm chủ. Điểm mới được nghiên cứu là tối giản mô hình quản trị đối với doanh nghiệp một người. Nếu hộ kinh doanh chuyển đổi sang mô hình này, đồng thời đáp ứng tiêu chí siêu nhỏ, doanh nghiệp có thể được áp dụng cơ chế quản trị phù hợp hơn với quy mô thực tế.

Theo định hướng được bà Trịnh Thị Hương nêu, doanh nghiệp có thể giảm yêu cầu về bộ máy quản trị, áp dụng phương pháp tính thuế đơn giản cùng chế độ kế toán tương ứng với quy mô siêu nhỏ. Mục tiêu là hình thành một mô hình dễ thành lập, dễ vận hành, chi phí tuân thủ thấp, tạo con đường thuận lợi hơn để cá nhân kinh doanh chính thức hóa hoạt động.

Chuyển đổi phải giúp doanh nghiệp sống được sau khi “lớn lên”

Giảm thủ tục là một vế của bài toán. Vế còn lại nằm ở tính liên tục của hoạt động kinh doanh. Đại biểu Nguyễn Đức Hùng (TP. Bắc Ninh) đặt vấn đề: một hộ kinh doanh trước thời điểm chuyển đổi có thể đã sở hữu nhà xưởng, máy móc, hợp đồng thuê mặt bằng, khoản vay, công nợ, quan hệ lao động cùng hàng loạt hợp đồng với đối tác.

Nếu chuyển thành doanh nghiệp đồng nghĩa với việc phải xử lý lại các quan hệ này, chi phí phát sinh có thể lớn hơn nhiều khoản lệ phí được miễn. Phức tạp hơn, quyền lợi của chủ nợ, đối tác, người lao động cũng cần được xác định rõ. Chính sách vì thế phải giải quyết hài hòa giữa tính liên tục của hoạt động kinh doanh với quyền, nghĩa vụ hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Từ đó, đại biểu Nguyễn Đức Hùng đề nghị làm rõ việc xử lý quyền, nghĩa vụ phát sinh trước chuyển đổi; trách nhiệm giữa chủ hộ với doanh nghiệp mới; cơ chế chuyển giao tài sản, hợp đồng, lao động. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, trách nhiệm pháp lý, quyền lợi bên thứ ba cần được xác lập rõ, tạo sự an tâm cho cả người chuyển đổi lẫn đối tác.

Cũng theo đại biểu Nguyễn Đức Hùng, chi phí đăng ký doanh nghiệp phát sinh một lần, trong khi kế toán, thuế, quản trị, hóa đơn, phần mềm cùng nghĩa vụ pháp lý là những khoản thường xuyên. Với hộ nhỏ, nơi chủ hộ trực tiếp kinh doanh, người thân phụ trách sổ sách, thiếu nhân sự chuyên môn, đây có thể là bước chuyển lớn về phương thức vận hành.

Vì vậy, rút thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp xuống một ngày sẽ phát huy ý nghĩa lớn hơn khi đi cùng cơ chế liên thông giữa đăng ký kinh doanh, thuế, bảo hiểm xã hội cùng các thủ tục liên quan. Thước đo cần hướng tới tổng thời gian, tổng chi phí mà người kinh doanh phải bỏ ra để hoàn thành chuyển đổi rồi duy trì hoạt động ổn định.

Những đề xuất trên cho thấy mục tiêu gia tăng số lượng doanh nghiệp cần được đặt song hành với chất lượng của quá trình chuyển đổi. Một hộ kinh doanh trở thành doanh nghiệp trên giấy mới là bước khởi đầu. Giá trị thực sự của cải cách nằm ở khả năng giúp chủ thể ấy vận hành thuận lợi hơn, giảm nguồn lực dành cho thủ tục, có thêm dư địa đầu tư, đổi mới công nghệ, mở rộng quy mô.

Khi chi phí tuân thủ được kéo xuống, mô hình quản trị được thiết kế tương xứng với quy mô, các quyền và nghĩa vụ cũ được chuyển tiếp rõ ràng, khoảng cách từ hộ kinh doanh tới doanh nghiệp sẽ ngắn lại. Khi đó, chuyển đổi có thể trở thành lựa chọn xuất phát từ lợi ích phát triển thực sự, tạo nền tảng để những cơ sở kinh doanh nhỏ từng bước lớn lên thành lực lượng doanh nghiệp bền vững.