Đặt công nghệ vào “trái tim” của mô hình tăng trưởng mới

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đưa vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng.

Tăng trưởng cao cần động lực từ khoa học công nghệ

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV thể hiện quyết tâm mạnh mẽ đưa nền kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng “hai con số” trong giai đoạn tới. Để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng được mô hình tăng trưởng hiệu quả, phù hợp với bối cảnh mới. Đồng thời, cần xác định rõ các định hướng và giải pháp mang tính đột phá, tạo động lực thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, điểm đột phá nổi bật trong Văn kiện Đại hội XIV là việc đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng. Nếu trước đây lĩnh vực này chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, thì nay đã được xác định là yếu tố cấu thành trực tiếp của tăng trưởng, gắn với năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Cách tiếp cận mới cho thấy sự chuyển dịch mang tính căn bản trong tư duy phát triển. Từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng các yếu tố đầu vào truyền thống, Việt Nam đang từng bước chuyển sang mô hình dựa trên tri thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh các động lực tăng trưởng cũ dần suy giảm, dữ liệu, công nghệ và tri thức trở thành nguồn lực trực tiếp, đóng vai trò quyết định đối với phát triển.

Quan điểm này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là đột phá quan trọng hàng đầu. Đây là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Phân tích bối cảnh hình thành quan điểm này, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang làm thay đổi căn bản nền tảng phát triển. Cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng mang tính cạnh tranh về công nghệ. Trong khi đó, năng lực điều hành và hệ thống thể chế ở nhiều nơi vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ.

Ở trong nước, sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Năng suất lao động chưa đạt kỳ vọng, kinh tế số dù tăng trưởng nhanh nhưng vẫn còn khoảng cách so với mục tiêu đề ra. Tuy nhiên, nền tảng thể chế đang từng bước được hoàn thiện, với hệ thống chính sách và pháp luật ngày càng đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn tới.

Thúc đẩy doanh nghiệp làm chủ đổi mới sáng tạo

Theo các chuyên gia, để thúc đẩy tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, Việt Nam cần một cách tiếp cận tổng thể và nhất quán. Chủ tịch Tập đoàn MISA Lữ Thành Long đề xuất mô hình phát triển quốc gia dựa trên triết lý “gieo trồng và thu hoạch”. Theo đó, muốn phát triển bằng công nghệ, cần chuẩn bị tốt nguồn nhân lực và xây dựng hạ tầng số, an ninh mạng vững chắc, tạo nền tảng cho đổi mới sáng tạo bền vững.

Ông Lữ Thành Long nhấn mạnh, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được coi là động lực trung tâm của nền kinh tế, thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ. Ông kiến nghị cần thúc đẩy sự tham gia sâu rộng của doanh nghiệp trong việc ứng dụng công nghệ mới, tạo ra các đột phá sáng tạo trong mọi lĩnh vực, từ sản xuất, dịch vụ đến quản trị, qua đó nâng cao năng suất và giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, ông Long cũng chỉ ra những thách thức lớn, đặc biệt đối với doanh nghiệp tư nhân khi đầu tư vào công nghệ. Rủi ro tài chính, chi phí đầu tư cao và thời gian thu hồi vốn dài khiến nhiều doanh nghiệp còn dè dặt. Do đó, cộng đồng doanh nghiệp mong muốn Nhà nước có cơ chế hỗ trợ hiệu quả hơn, tạo niềm tin để mạnh dạn đầu tư, khai thác các giá trị mà công nghệ mang lại.

Bên cạnh đó, việc nâng cao khả năng tiếp cận các sản phẩm, dịch vụ số cho người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa cũng được nhấn mạnh. Theo ông Lữ Thành Long, để phát triển khoa học công nghệ lâu dài, cần đầu tư cho giáo dục, đồng thời tạo ra các đột phá về thể chế, cơ chế phân bổ ngân sách và chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội.

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho rằng, cần tăng cường sự gắn kết giữa các chủ trương, chính sách về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Ông cũng đề xuất tiếp tục tổng kết 40 năm đổi mới, làm rõ mô hình phát triển mới theo hướng nhanh, bền vững, bao trùm và hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Việt Nam, Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng cho rằng, việc xây dựng mô hình phát triển phải dựa trên quy luật và kinh nghiệm quốc tế, đồng thời phù hợp với điều kiện Việt Nam. Ông đề xuất mô hình “3 tầng, 2 mũi nhọn, 1 thể chế điều hành”, trong đó lấy khoa học công nghệ làm nền tảng, doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới sáng tạo và Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, xây dựng thể chế linh hoạt, khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.