Bài toán kiểm soát lạm phát năm 2026: Từ cú sốc cung phức hợp đến chiến lược điều hành chính sách vĩ mô bền vững

TS.Nguyễn Quốc Việt

Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội

Nhóm nghiên cứu VEPR

Nhóm nghiên cứu Kinh tế và Chính sách Vĩ mô (VEPR), Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội

ThS.Nguyễn Thị Thoan

Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông

GIỚI THIỆU

Trong giai đoạn hậu đại dịch COVID-19, lạm phát đã quay trở lại như một thách thức mang tính toàn cầu. Nếu như giai đoạn 2020-2021, nhiều nền kinh tế đối mặt với nguy cơ giảm phát do suy giảm tổng cầu, thì từ năm 2022 trở đi, bức tranh đã đảo chiều khi các cú sốc cung và chính sách kích thích quy mô lớn tạo ra áp lực tăng giá mạnh mẽ.

Đáng chú ý, các nghiên cứu gần đây cho thấy lạm phát toàn cầu đang chuyển từ trạng thái “tạm thời” sang “dai dẳng”, gắn với các yếu tố cấu trúc như tái cấu trúc chuỗi cung ứng, chuyển dịch năng lượng và cạnh tranh công nghệ. Điều này làm suy giảm hiệu quả của các công cụ điều hành truyền thống, đặc biệt là chính sách tiền tệ.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một nền kinh tế có độ mở cao, phụ thuộc lớn vào thương mại quốc tế và nhập khẩu đầu vào. Điều này giúp Việt Nam tận dụng được cơ hội tăng trưởng nhưng đồng thời cũng khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.

Năm 2026, Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với mục tiêu đầy tham vọng, song lại đối mặt với áp lực lạm phát mang tính chất khác biệt so với các giai đoạn trước. Việc nhận diện đúng bản chất của lạm phát và lựa chọn công cụ điều hành phù hợp trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô và duy trì đà tăng trưởng bền vững.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ LẠM PHÁT TRONG BỐI CẢNH CÚ SỐC CUNG

Lạm phát do chi phí đẩy và cú sốc cung

Theo lý thuyết kinh tế vĩ mô, lạm phát có thể xuất phát từ 2 nguồn chính: lạm phát do cầu kéo và lạm phát do chi phí đẩy. Trong đó, lạm phát do chi phí đẩy (cost-push inflation) xảy ra khi chi phí đầu vào như năng lượng, nguyên vật liệu hoặc lao động gia tăng, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh giá bán để duy trì biên lợi nhuận (Blanchard, 2023).

Các cú sốc cung, đặc biệt là các cú sốc liên quan đến năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu, có thể làm dịch chuyển đường tổng cung ngắn hạn sang trái, dẫn đến tình trạng “lạm phát đình trệ” (stagflation), khi giá cả tăng trong khi sản lượng suy giảm (Mankiw, 2019).

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hiện nay, các cú sốc cung không còn mang tính đơn lẻ mà có xu hướng chồng lấn và kéo dài, hình thành cái gọi là “cú sốc cung phức hợp” (compound supply shocks). Theo Qũy Tiền tệ Quốc tế (2024), sự kết hợp giữa gián đoạn logistics, biến động giá năng lượng và tái cấu trúc chuỗi cung ứng đã tạo ra áp lực lạm phát mang tính hệ thống và khó đảo ngược trong ngắn hạn.

Lạm phát cơ bản và vai trò trong điều hành chính sách

Lạm phát cơ bản (core inflation) là chỉ tiêu loại trừ các yếu tố có biến động mạnh và mang tính tạm thời như giá lương thực và năng lượng, nhằm phản ánh xu hướng giá dài hạn của nền kinh tế (Mankiw, 2019). Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2023), lạm phát cơ bản là công cụ quan trọng để các ngân hàng trung ương đánh giá áp lực lạm phát nền tảng và đưa ra quyết định chính sách tiền tệ.

Khi lạm phát cơ bản vượt lạm phát chung, điều này phản ánh rằng áp lực giá không còn đến từ các yếu tố ngoại lai mang tính chu kỳ mà đã lan tỏa vào các lĩnh vực cốt lõi như dịch vụ, nhà ở và giáo dục. Đây là dấu hiệu cho thấy lạm phát đã trở nên “ăn sâu” vào cấu trúc nền kinh tế và có xu hướng kéo dài (Blanchard, 2023).

Kỳ vọng lạm phát

Kỳ vọng lạm phát đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành động lực lạm phát. Theo lý thuyết kỳ vọng thích nghi và kỳ vọng hợp lý, hành vi của doanh nghiệp và người tiêu dùng không chỉ dựa trên thông tin hiện tại mà còn dựa trên dự đoán về tương lai (Mankiw, 2019).

Khi kỳ vọng lạm phát gia tăng, doanh nghiệp có xu hướng tăng giá bán trước để phòng ngừa rủi ro chi phí, trong khi người lao động yêu cầu tăng lương để bảo vệ thu nhập thực. Điều này dẫn đến vòng xoáy giá - lương (wage-price spiral), còn gọi là “hiệu ứng vòng hai”, khiến lạm phát trở nên dai dẳng hơn ngay cả khi cú sốc ban đầu suy giảm (Blanchard, 2023).

Nghiên cứu của World Bank (2025) cho thấy, tại các nền kinh tế mới nổi, kỳ vọng lạm phát có xu hướng kém ổn định hơn so với các nền kinh tế phát triển, do mức độ minh bạch chính sách và độ tin cậy của thể chế còn hạn chế.

Vai trò của chính sách vĩ mô trong kiểm soát lạm phát

Trong điều kiện lạm phát do cầu kéo, chính sách tiền tệ thắt chặt thường là công cụ hiệu quả để kiềm chế tổng cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh lạm phát do chi phí đẩy, việc tăng lãi suất có thể làm suy giảm tăng trưởng mà không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của lạm phát (IMF, 2024).

Do đó, các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh vai trò của chính sách tài khóa và cải cách cấu trúc trong việc kiểm soát lạm phát bền vững. Các biện pháp như giảm chi phí logistics, cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng suất lao động được xem là giải pháp hiệu quả để giảm áp lực chi phí trong dài hạn (OECD, 2023).

SỰ GIAO THOA TRIỂN VỌNG TĂNG TRƯỞNG VÀ ÁP LỰC LẠM PHÁT PHỨC TẠP

Việt Nam bước vào năm 2026 với một tâm thế lịch sử, được định vị là điểm khởi đầu của “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Đây không chỉ là một khẩu hiệu chính trị mà là một quyết tâm chiến lược được cụ thể hóa bằng các mục tiêu kinh tế đầy tham vọng đạt mức tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên. Số liệu từ quý I/2026 đã minh chứng cho xung lực này khi GDP ước tính tăng trưởng ấn tượng ở mức 7,83% so với cùng kỳ năm trước, trong đó khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 8,92% và khu vực dịch vụ tăng 8,18% phản ánh sự hồi phục mạnh mẽ của tổng cầu nội địa và hoạt động du lịch quốc tế, đạt mức kỷ lục 6,76 triệu lượt khách.

Tuy nhiên, bức tranh tăng trưởng khá ấn tượng quý đầu năm đang bị bao phủ bởi các cơn gió ngược đến từ khủng hoảng năng lượng và chuỗi cung ứng bắt nguồn từ xung đột Trung Đông gây một áp lực lạm phát với hình thái và tính chất nguy hiểm hơn nhiều so với giai đoạn khủng hoảng năng lượng năm 2022. Sự bất thường bắt đầu lộ diện qua hiện tượng “vênh” chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Tính chung quý I/2026, trong khi CPI bình quân tăng 3,51% thì lạm phát cơ bản lại tăng cao hơn ở mức 3,63%. Sự đảo chiều khi lạm phát cơ bản vượt lên trên chỉ số lạm phát chung là một tín hiệu “cảnh báo đỏ”, cho thấy áp lực tăng giá không còn nằm ở sự tăng giá năng lượng xăng dầu hay thực phẩm mang tính chu kỳ, mà đã ngấm sâu vào lõi của nền kinh tế và đóng băng tại các mặt hàng phi chu kỳ như thuê nhà, xây dựng các dịch vụ y tế, giáo dục và hàng hóa thiết yếu khác.

Để nhận diện độ nặng nề của áp lực lạm phát hiện nay, cần thực hiện phép so sánh đối chiếu giữa năm 2026 và thời điểm chiến tranh Nga-Ukraine bùng nổ năm 2022. Đây là hai giai đoạn đều chịu tác động từ chi phí đẩy nhưng có bản chất hoàn toàn khác biệt. Có thể thấy áp lực lạm phát có những khác biệt căn bản nếu so sánh giữa cùng kỳ năm 2022 và 2026 như sau:

Nguồn: Nhóm tác giả tổng hợp

Thứ nhất, lạm phát không còn mang tính chất cú sốc tạm thời. Nếu năm 2022, CPI tăng chủ yếu do giá xăng dầu và thực phẩm (yếu tố ngoại lai, chu kỳ), thì năm 2026, áp lực đã lan tỏa toàn diện. Các doanh nghiệp sau một thời gian dài gồng mình hấp thụ chi phí nguyên liệu đầu vào từ cuối năm 2025 bằng cách cắt giảm lợi nhuận, nay đã chuyển hóa hoàn toàn những chi phí này vào giá thành sản phẩm cuối cùng. Ngoài ra đầu năm 2022 xuất phát từ một nền lạm phát rất thấp sau đại dịch, ngược lại, bước sang năm 2026, nền kinh tế xuất phát từ một nền lạm phát đã neo cao liên tục từ năm 2025.

Thứ hai, xét về bản chất, áp lực lạm phát năm 2022 là một cú sốc cung sơ cấp, tập trung vào dầu thô và ngũ cốc. Trong khi đó, năm 2026 này áp lực đến từ cú sốc cung phức hợp, kết hợp giữa logistics, linh kiện công nghệ cao và năng lượng. Các rào cản thương mại mới và chi phí logistics toàn cầu đã xác lập một mặt bằng giá mới cho nguyên liệu đầu vào (linh kiện điện tử, hóa chất, phân bón). Doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tăng giá bán để tồn tại trước sự bào mòn của chi phí nhập khẩu.

Thứ ba, tính ỳ của giá cả đã hình thành khi lạm phát cơ bản cao hơn CPI chung, điều đó cho thấy một mặt bằng giá mới đã được xác lập trong các ngành dịch vụ tiêu dùng và hàng công nghiệp. Nghĩa là ngay cả khi giá xăng dầu thế giới hạ nhiệt trong ngắn hạn, giá các mặt hàng này vẫn sẽ neo ở mức cao, tạo ra áp lực lạm phát dai dẳng. Đáng lưu ý là từ năm 2025 đến 2026 chứng kiến một đợt tăng giá linh kiện công nghệ mạnh chưa từng thấy. Nhu cầu chip bán dẫn và bộ nhớ phục vụ AI và trung tâm dữ liệu khổng lồ tăng vọt khiến các mặt hàng thiết yếu như: RAM, SSD, CPU, VGA tăng giá chóng mặt. Việt Nam đang thâm nhập sâu vào chuỗi cung ứng chip bán dẫn và thiết bị điện tử cũng phải đối mặt với mặt trái là chi phí đầu tư công nghệ tăng cao.

Cũng cần lưu ý một yếu tố đặc thù của năm 2026 là sự cộng hưởng của các đợt cải cách tiền lương và tăng lương cơ bản. Mặc dù đây là chính sách cần thiết để cải thiện đời sống và nâng cao năng suất nhưng nó lại vô tình kích hoạt kỳ vọng lạm phát. Áp lực này tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh nơi tập trung đông đảo lao động và có mật độ dân số cao. Sự đắt đỏ của vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ là 2 đầu tàu kinh tế đã tạo ra một áp lực lạm phát cục bộ nhưng có sức lan tỏa toàn quốc thông qua các chuỗi cung ứng dịch vụ và kỳ vọng tiền lương phải tăng theo. Đây là yếu tố khiến áp lực năm 2026 trở nên nặng nề hơn bao giờ hết. Khi lạm phát cơ bản neo ở mức cao trên 3,5% trong thời gian dài, nó hình thành tâm lý phòng thủ trong cả dân cư và doanh nghiệp. Vòng xoáy này nếu không được ngăn chặn bằng các giải pháp quản trị kỳ vọng minh bạch sẽ làm vô hiệu hóa các nỗ lực kích cầu nội địa. Theo đó, sức mua thực tế của tầng lớp thu nhập trung bình sụt giảm có thể sẽ kéo lùi đà tăng trưởng khá sáng trong quý I/2026 vừa qua.

GIẢI BÀI TOÁN ÁP LỰC LẠM PHÁT TRONG BỐI CẢNH HẠN HẸP DƯ ĐỊA CHÍNH SÁCH

Như phân tích ở trên, so với năm 2022, Việt Nam có dư địa lớn để nới lỏng tiền tệ hỗ trợ phục hồi vì lạm phát nội tại thấp, thì dư địa cho năm 2026 là không nhiều do rơi vào thế kẹt giữa nhiều gọng kìm. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) sẽ có khả năng không cắt giảm lãi suất như dự kiến ban đầu và sẽ duy trì lãi suất ở mức cao (3,5-3,75%) trong phần lớn năm 2026 để đưa lạm phát Mỹ về 2% vào năm 2027. Điều này duy trì áp lực tỷ giá USD/VND, thậm chí có thể buộc Ngân hàng Nhà nước phải thận trọng trong việc hạ lãi suất, chưa nói có thể phải điều chỉnh tăng do áp lực thanh khoản nội bộ. Tuy nhiên, việc duy trì lãi suất cao lúc này lại làm tăng chi phí vốn, khiến các doanh nghiệp càng gặp khó khăn khi đang vật lộn với chi phí đẩy nhập khẩu và các chi phí đầu vào gia tăng do điều chỉnh chính sách.

Bên cạnh đó, các rào cản về thể chế, tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm đang làm “đóng băng” các nguồn lực và sự hiệu quả của thị trường, thổi bùng tâm lý đầu cơ tạo ra các bong bóng tài sản, áp lực nợ xấu gia tăng trong bối cảnh dư địa tăng trưởng tín dụng đã tới ngưỡng an toàn. Do vậy, trong bối cảnh dư địa tiền tệ hẹp, chính sách tài khóa phải đóng vai trò chủ đạo thông qua các biện pháp đánh vào giảm chi phí sản xuất thay vì kích thích tổng cầu.

Kết luận số 18-KL/TW, Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số” đã yêu cầu cắt giảm 30% chi phí tuân thủ hành chính. Đây là giải pháp đột phá giúp doanh nghiệp hạ giá thành sản phẩm một cách thực chất mà không gây áp lực lên ngân sách hay cung tiền. Việc giảm bớt các thủ tục rườm rà, số hóa mạnh mẽ quy trình “hậu kiểm” sẽ bù đắp phần nào sự gia tăng của chi phí logistics và năng lượng trong ngắn hạn. Việc cải thiện thể chế và môi trường kinh doanh giúp tăng hiệu suất động tổng thể, kích thích đầu tư vào sản xuất kinh doanh thực, giúp trung hòa áp lực lạm phát thông qua việc gia tăng năng suất lao động và quy mô nền kinh tế.

Bên cạnh đó, các cơ quan điều hành chính sách của nhà nước cần minh bạch lộ trình điều chỉnh các mặt hàng do mình quản lý (điện, y tế, giáo dục) để tránh tình trạng “tát nước theo mưa” trong giai đoạn tới. Việc điều chỉnh giá nếu cần thiết nên được chia nhỏ và thực hiện vào các thời điểm phù hợp để tránh gây sốc cho chỉ số bình quân cả năm.

Về mặt dài hạn, cần các chính sách kết hợp cả tài khóa (thuế) và tiền tệ (tín dụng) để nắn dòng vốn cần được định hướng vào sản xuất và tiêu dùng bền vững thay vì tập trung vào các bong bóng các tài sản mang tính chất đầu cơ và bất động sản. Nhiệm vụ trọng yếu để giảm chi phí mặt bằng cho doanh nghiệp và chi phí nhà ở và các chi phí dịch vụ thiết yếu cho người dân, từ đó ngăn chặn vòng xoáy lạm phát kỳ vọng từ gốc rễ. Ổn định vĩ mô lúc này không chỉ là giữ con số CPI dưới 4,5%, mà là giữ cho niềm tin của doanh nghiệp và người dân vào sức mua của đồng tiền không bị lung lay, đảm bảo mỗi con số tăng trưởng của GDP đều mang lại phúc lợi thực chất cho Nhân dân.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Lạm phát năm 2026 của Việt Nam không còn là hiện tượng mang tính chu kỳ hay ngắn hạn, mà đã chuyển sang dạng cấu trúc với đặc trưng là sự lan tỏa rộng và tính dai dẳng cao. Khác với năm 2022, khi lạm phát chủ yếu xuất phát từ cú sốc cung sơ cấp và có thể được hấp thụ một phần nhờ dư địa chính sách tiền tệ, bối cảnh năm 2026 đặt nền kinh tế vào một trạng thái khó khăn hơn khi phải đối mặt với “cú sốc cung phức hợp” cùng với sự thu hẹp đáng kể của dư địa chính sách. Áp lực từ môi trường quốc tế, đặc biệt là chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài của các nền kinh tế lớn, đã làm gia tăng rủi ro tỷ giá và hạn chế khả năng điều hành linh hoạt của Ngân hàng Nhà nước.

Trong bối cảnh đó, việc kiểm soát lạm phát không thể chỉ dựa vào các công cụ truyền thống mà đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và mang tính cấu trúc hơn. Chính sách tài khóa cần đóng vai trò chủ đạo trong việc giảm chi phí sản xuất và hỗ trợ doanh nghiệp, trong khi cải cách thể chế cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và giảm chi phí tuân thủ.

Đặc biệt, quản trị kỳ vọng lạm phát cần được xem là một trụ cột quan trọng trong điều hành chính sách vĩ mô. Việc minh bạch hóa thông tin, công bố rõ ràng lộ trình điều chỉnh giá và tăng cường truyền thông chính sách sẽ giúp ổn định tâm lý thị trường và hạn chế các hành vi đầu cơ.

Về dài hạn, bài toán kiểm soát lạm phát cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với mục tiêu tăng trưởng bền vững. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải đẩy mạnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao năng suất, phát triển công nghiệp hỗ trợ và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu đầu vào. Chỉ khi giải quyết được các nguyên nhân cấu trúc của lạm phát, nền kinh tế mới có thể duy trì được sự ổn định vĩ mô một cách bền vững.

Nói cách khác, ổn định kinh tế vĩ mô trong giai đoạn hiện nay không chỉ là việc giữ chỉ số CPI trong một ngưỡng mục tiêu, mà còn là việc củng cố niềm tin của doanh nghiệp và người dân vào sức mua của đồng tiền và triển vọng phát triển dài hạn của nền kinh tế. Đây chính là nền tảng quan trọng để Việt Nam bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới với chất lượng cao và khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Tài liệu tham khảo:

1. Blanchard, O. (2023). Inflation: The new normal? Peterson Institute for International Economics.
2. Ban Chấp hành Trung ương (2026). Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”.
3. Guerrieri, V., Lorenzoni, G., Straub, L., & Werning, I. (2022). Macroeconomic implications of COVID-19: Can negative supply shocks cause demand shortages? American Economic Review, 112(5), 1437-1474. https://doi.org/10.1257/ aer.20201208
4. International Monetary Fund. (2024). World Economic Outlook: Policy pivot, rising risks.
5. Mankiw, N. G. (2019). Macroeconomics (10th ed.). Worth Publishers.
6. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). Supply chain disruptions and inflation dynamics.
7. World Bank. (2025). Global economic prospects.
8. Auer, R., Levchenko, A. A., & Sauré, P. (2022). International inflation spillovers through input linkages. Journal of International Economics, 139, 103682. https://doi.org/10.1016/j.jinteco.2022.103682
9. Cục Thống kê. (2026). Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội Quý I/2026.