Bài 4: Phân quyền mạnh gắn với tinh gọn thủ tục, nâng hiệu lực quản lý ngân sách nhà nước

Ảnh minh họa.

Phân cấp mạnh mẽ, rõ quy trình thực hiện

Việc sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước và xây dựng Nghị định hướng dẫn thi hành diễn ra trong bối cảnh yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền ngày càng rõ nét, gắn với chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy, tinh gọn đầu mối và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Trong lĩnh vực ngân sách, phân cấp, phân quyền không chỉ là việc giao thêm thẩm quyền, mà là giải pháp căn cơ để tăng tính chủ động, linh hoạt trong điều hành ngân sách, phù hợp với đặc thù của từng ngành, từng địa phương.

Từ yêu cầu thực tiễn đó, Dự thảo Nghị định được Bộ Tài chính xây dựng nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật theo hướng phân định rõ ràng hơn thẩm quyền giữa các cấp ngân sách, giữa trung ương và địa phương. Đồng thời, thiết kế các cơ chế để bộ, ngành, địa phương chủ động hơn trong lập dự toán, điều hành và quản lý ngân sách, nhưng vẫn trong khuôn khổ pháp luật và chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Điểm xuyên suốt của các quy định về phân cấp, phân quyền trong Dự thảo Nghị định là đặt quyền hạn đi đôi với trách nhiệm, gắn chặt với yêu cầu đổi mới mô hình quản lý ngân sách theo kết quả thực hiện nhiệm vụ, tăng cường trách nhiệm giải trình và công khai, minh bạch ngân sách. Đây được xem là những yếu tố nền tảng để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực ngân sách nhà nước trong bối cảnh nguồn lực có hạn, yêu cầu chi ngày càng cao.

Một trong những nội dung trọng tâm của Dự thảo Nghị định là quy định cụ thể trình tự, thủ tục điều chỉnh nhiệm vụ thu, chi trong quá trình chấp hành ngân sách nhà nước. Theo đó, đối với ngân sách trung ương, trường hợp điều chỉnh dự toán thu, chi của một số Bộ, cơ quan trung ương và một số địa phương nhưng không làm tăng tổng mức vay, bội chi ngân sách nhà nước, Bộ Tài chính chủ trì xây dựng phương án điều chỉnh, trình Chính phủ quyết định; đồng thời, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Đối với ngân sách địa phương, cơ quan tài chính địa phương chủ trì xây dựng phương án, báo cáo Ủy ban nhân dân cùng cấp quyết định điều chỉnh và báo cáo Thường trực Hội đồng nhân dân, Hội đồng nhân dân tại kỳ họp gần nhất.

Dự thảo Nghị định cũng quy định trình tự, thủ tục quyết định ứng trước dự toán ngân sách năm sau, bảo đảm rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm. Theo đó, đối với ngân sách trung ương, trên cơ sở đề nghị của các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, Bộ Tài chính chủ trì trình Chính phủ quyết định ứng trước dự toán ngân sách trung ương năm sau; tổng hợp, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội cùng với báo cáo tình hình thực hiện ngân sách năm. Đối với ngân sách địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã quyết định ứng trước dự toán ngân sách của cấp mình, báo cáo Thường trực Hội đồng nhân dân và Hội đồng nhân dân cùng cấp theo quy định.

Một nội dung quan trọng khác được quy định chặt chẽ là trình tự, thủ tục quyết định sử dụng số tăng thu so với dự toán và dự toán chi còn lại của từng cấp ngân sách. Theo Dự thảo Nghị định, trước ngày 28/2 hằng năm, Bộ Tài chính chủ trì tổng hợp, xây dựng phương án chi tiết về việc sử dụng số tăng thu và dự toán chi còn lại của ngân sách trung ương, báo cáo Chính phủ xem xét, quyết định; đồng thời báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Đối với ngân sách địa phương, cơ quan tài chính địa phương xây dựng phương án chi tiết, báo cáo Ủy ban nhân dân cùng cấp quyết định và báo cáo Hội đồng nhân dân tại kỳ họp gần nhất.

Cùng với đó, quy trình, thủ tục quyết định thưởng vượt dự toán thu cũng được quy định rõ. Trước ngày 28/2, Bộ Tài chính tổng hợp, xác định số tăng thu so với dự toán và mức thưởng dự kiến cho từng địa phương, báo cáo Chính phủ xem xét, quyết định phương án thưởng vượt thu. Trên cơ sở quyết định của Chính phủ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định phương án sử dụng số được thưởng vượt thu theo đúng thẩm quyền.

Việc quy định rõ ràng, chi tiết các nội dung nêu trên nhằm tăng tính chủ động trong điều hành ngân sách, hạn chế tình trạng chồng chéo, lúng túng trong xử lý công việc, đồng thời vẫn bảo đảm sự giám sát của cơ quan dân cử đối với các quyết định quan trọng liên quan đến ngân sách nhà nước.

Cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục trong tất cả các khâu

Song song với phân cấp, phân quyền, dự thảo Nghị định đã cắt giảm, đơn giản hóa nhiều thủ tục hành chính trong toàn bộ quy trình ngân sách, phù hợp với tinh thần của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025. Trong khâu xây dựng dự toán, dự thảo Nghị định bãi bỏ quy trình xây dựng và thông báo số kiểm tra thu, chi ngân sách hằng năm, dự kiến thu, chi ngân sách 02 năm tiếp theo; bỏ quy trình xây dựng và báo cáo kế hoạch tài chính - ngân sách nhà nước 03 năm. Trình tự, yêu cầu lập dự toán chi được đơn giản hóa, đặc biệt đối với các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong chấp hành ngân sách, các thủ tục liên quan đến điều chỉnh dự toán, bổ sung kinh phí từ nguồn dự phòng ngân sách trung ương và từ các khoản dự toán chưa phân bổ chi tiết đầu năm tiếp tục được tinh gọn. Việc kiểm tra phân bổ và kiểm soát thanh toán được đơn giản hoá do đã tăng cường vai trò, trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị dự toán và đơn vị sử dụng ngân sách, gắn phân cấp với trách nhiệm cá nhân người đứng đầu.

Đối với công tác quyết toán ngân sách, dự thảo Nghị định đơn giản hóa quy trình kiểm tra, xét duyệt quyết toán của cơ quan tài chính và đơn vị dự toán cấp I; đồng thời bỏ thủ tục thẩm định quyết toán của cơ quan tài chính cấp trên đối với ngân sách cấp dưới trực tiếp ở địa phương.

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 được Quốc hội thông qua có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động tới toàn bộ các ngành, lĩnh vực và các địa phương, góp phần quan trọng thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên “vươn mình” của dân tộc. Do đó, Bộ Tài chính đã khẩn trương hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ dự thảo Nghị định quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi nhấn mạnh, Dự thảo Nghị định có vai trò rất quan trọng trong việc cụ thể hóa các quy định tại Luật Ngân sách Nhà nước mới, đảm bảo thống nhất, đồng bộ, kịp thời thực hiện các chủ trương lớn về phân cấp, phân quyền, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý tài chính - ngân sách Nhà nước.

Có thể thấy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, gắn với tinh gọn thủ tục và tăng cường trách nhiệm giải trình, chính là cách để ngân sách nhà nước được vận hành chủ động hơn, hiệu quả hơn, qua đó phục vụ tốt hơn cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển đặt ra ngày càng cao, nguồn lực ngân sách phải được sử dụng đúng trọng tâm, đúng thẩm quyền và đúng thời điểm, thì phân cấp, phân quyền không còn là lựa chọn, mà là đòi hỏi tất yếu của quản trị tài chính công hiện đại. Dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách nhà nước cho thấy nỗ lực rõ nét của Bộ Tài chính trong việc thiết kế một khuôn khổ pháp lý vừa mở rộng không gian chủ động cho các cấp ngân sách, vừa giữ vững “trần kỷ luật” tài khóa của quốc gia.

Điểm cốt lõi của các quy định mới không nằm ở việc trao thêm quyền, mà ở cách đặt quyền hạn trong khuôn khổ trách nhiệm và giám sát. Đây chính là bước chuyển quan trọng góp phần hình thành một hệ thống ngân sách vận hành thông suốt từ trung ương đến địa phương, giảm độ trễ trong điều hành, tăng khả năng phản ứng chính sách trước những biến động của thực tiễn.

Với việc hoàn thiện Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, thông điệp được gửi đi rất rõ ràng: phân cấp để chủ động hơn, nhưng không buông lỏng kỷ luật; trao quyền để hành động nhanh hơn, nhưng phải minh bạch và có trách nhiệm. Đó cũng là cách để Luật Ngân sách nhà nước không chỉ dừng lại ở những quy định trên giấy, mà thực sự đi vào cuộc sống, trở thành bệ đỡ tài chính vững chắc cho đất nước trong giai đoạn phát triển mới.