Thuế thương mại điện tử: Không để thất thu trên “mặt tiền số”

Văm 2025, quy mô bán lẻ ước đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, với khoảng 60% dân số tham gia mua sắm trực tuyến. Ảnh Thùy Linh.

Thương mại điện tử bùng nổ, nguy cơ thất thu thuế gia tăng

Nếu trước đây hoạt động kinh doanh chủ yếu diễn ra tại cửa hàng vật lý, dễ nhận diện doanh thu, dòng tiền và địa điểm kinh doanh, thì trong môi trường số, người bán có thể vận hành một “cửa hàng” chỉ bằng tài khoản trên sàn TMĐT, mạng xã hội hay nền tảng livestream. Điều này đang làm thay đổi căn bản phương thức quản lý thuế truyền thống.

Cục Thuế cho biết, thời gian qua, TMĐT duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 25%/năm; năm 2025, quy mô bán lẻ ước đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, với khoảng 60% dân số tham gia mua sắm trực tuyến. TMĐT trở thành một trong những lĩnh vực phát triển năng động, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy tiêu dùng, đổi mới mô hình kinh doanh và mở rộng không gian phát triển của nền kinh tế số.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó, công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động TMĐT nói chung và công tác quản lý thuế nói riêng đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức: Dữ liệu giao dịch điện tử còn phân tán, chưa đầy đủ, chưa đồng bộ và chưa được kết nối, chia sẻ hiệu quả giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan; việc xác định chủ thể kinh doanh, doanh thu, dòng tiền, nghĩa vụ thuế trong môi trường số còn gặp nhiều vướng mắc. Tình trạng chậm đăng ký thuế, chậm kê khai, kê khai chưa đầy đủ, chưa chính xác của một bộ phận tổ chức, cá nhân kinh doanh trên nền tảng số, nhà cung cấp ở nước ngoài vẫn còn xảy ra.

Bên cạnh đó, hiện tượng gian lận thuế, trốn thuế, che giấu doanh thu, chia nhỏ giao dịch, thanh toán qua nhiều trung gian, lợi dụng khoảng trống pháp lý và sự khác biệt về không gian địa lý, phương thức kinh doanh tiếp tục diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến hiệu lực, hiệu quả quản lý thuế, tính công bằng trong thực hiện nghĩa vụ thuế và nguồn thu NSNN.

Thực tế thời gian qua, nhiều vụ việc trốn thuế trong hoạt động TMĐT đã bị cơ quan chức năng phát hiện, xử lý cho thấy tính chất ngày càng tinh vi của loại hình vi phạm này. Cuối năm 2024, Công an TP. Hà Nội đã khởi tố một đối tượng kinh doanh điện thoại, phụ kiện trên nhiều sàn thương mại điện tử với doanh thu hơn 160 tỷ đồng nhưng không kê khai đầy đủ nghĩa vụ thuế. Cơ quan điều tra xác định đối tượng sử dụng nhiều tài khoản bán hàng và nhiều tài khoản ngân hàng khác nhau để che giấu doanh thu, trốn khoảng 2,5 tỷ đồng tiền thuế.

Trong năm 2025, cơ quan điều tra tại nhiều địa phương tiếp tục xử lý các vụ việc tương tự. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu, một chủ shop kinh doanh hàng nhập khẩu qua Facebook và TikTok bị khởi tố về hành vi “trốn thuế” và “buôn lậu” sau khi bị phát hiện doanh thu hàng chục tỷ đồng nhưng không đăng ký kinh doanh, không kê khai thuế. Tại Tuyên Quang, một chủ shop livestream bán hàng qua mạng xã hội cũng bị khởi tố do che giấu doanh thu lớn từ hoạt động bán quần áo, đồ gia dụng online để trốn nghĩa vụ với NSNN.

Đáng chú ý, tháng 4/2026, Viện Kiểm sát nhân dân TP. Hà Nội đã truy tố 3 bị can trong vụ án kinh doanh hàng hiệu online trốn thuế hơn 12,5 tỷ đồng. Theo cáo trạng, các đối tượng kinh doanh túi xách, đồng hồ, kim cương và phụ kiện hàng hiệu trên nền tảng số với doanh thu lên tới hàng trăm tỷ đồng nhưng không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định.

Theo nhiều chuyên gia, khác với kinh doanh truyền thống, TMĐT có đặc điểm phi biên giới, giao dịch diễn ra nhanh, thanh toán đa dạng và nhiều trường hợp không có cửa hàng cố định. Đây là lý do khiến cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc xác định doanh thu thực, nhận diện người nộp thuế hay kiểm soát dòng tiền. Không ít cá nhân kinh doanh trên mạng xã hội, nền tảng livestream hoặc xuyên biên giới từng hoạt động ngoài “vùng phủ sóng” của cơ quan thuế.

Thực tiễn này đòi hỏi ngành Thuế phải đổi mới phương thức quản lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, phân tích dữ liệu lớn, quản lý rủi ro, kết nối thông tin liên ngành, qua đó nâng cao năng lực giám sát, cảnh báo, kiểm tra và tổ chức thực thi pháp luật thuế đối với hoạt động kinh doanh trên môi trường điện tử.

Tăng cường kết nối dữ liệu liên ngành

Chuyên gia kinh tế PGS.TS Đinh Trọng Thịnh cho rằng quản lý thuế TMĐT không thể chỉ dựa vào kê khai tự nguyện mà phải dựa trên dữ liệu số, thanh toán điện tử và kết nối liên thông giữa cơ quan thuế với ngân hàng, đơn vị vận chuyển và các sàn TMĐT. Theo ông, khi giao dịch số ngày càng phổ biến, phương thức quản lý thuế cũng phải chuyển sang quản lý theo dòng tiền và dữ liệu giao dịch.

Một bước tiến đáng chú ý là việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động thu thuế trên nền tảng số. Điều 11 Nghị định số 68/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định rõ trách nhiệm của các tổ chức quản lý nền tảng TMĐT, nền tảng số có chức năng thanh toán trong việc khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho hộ, cá nhân kinh doanh. Quy định này được xem là bước chuyển quan trọng từ phương thức quản lý thuế truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số và dòng tiền giao dịch, góp phần tăng tính minh bạch, hạn chế thất thu ngân sách và bảo đảm công bằng giữa kinh doanh trực tuyến với kinh doanh truyền thống.

Cùng với đó, hóa đơn điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và kết nối dữ liệu liên ngành đang giúp cơ quan thuế tăng khả năng giám sát giao dịch trực tuyến. Từ chỗ khó nhận diện người bán, cơ quan quản lý hiện có thể đối chiếu dữ liệu từ ngân hàng, đơn vị giao hàng và nền tảng số để xác định doanh thu thực tế.

Tuy nhiên, bài toán quản lý thuế TMĐT không chỉ là chống thất thu mà còn phải bảo đảm công bằng giữa các loại hình kinh doanh. Nếu cửa hàng truyền thống phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, thì hoạt động kinh doanh online cũng cần được đặt trong cùng một mặt bằng quản lý để tránh tạo ra sự cạnh tranh thiếu bình đẳng.

Ở chiều ngược lại, việc siết quản lý cũng đòi hỏi cơ chế minh bạch, thuận tiện và phù hợp với đặc thù kinh doanh số. Nhiều hộ kinh doanh nhỏ, cá nhân bán hàng online vẫn thiếu hiểu biết về nghĩa vụ thuế, trong khi các quy định kê khai, khấu trừ hay phân loại doanh thu còn tương đối phức tạp. Vì vậy, cùng với tăng cường giám sát, cơ quan thuế cần tiếp tục đẩy mạnh hỗ trợ, đơn giản hóa thủ tục và ứng dụng công nghệ để người kinh doanh dễ tuân thủ hơn.