Tạo đột phá trong thi hành pháp luật: Từ “tốt trong văn bản” đến “tốt trong cuộc sống”

Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”.

Chuyển mạnh sang quản trị theo “vòng đời của văn bản”

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới xác định yêu cầu tạo đột phá trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật; bảo đảm pháp luật được thi hành công bằng, nghiêm minh, thống nhất, kịp thời, hiệu lực, hiệu quả, gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật.

Cùng với đó, yêu cầu đánh giá hiệu quả pháp luật cũng đang chuyển mạnh từ “tốt trong văn bản” sang “tốt trong cuộc sống”; đòi hỏi tổ chức thi hành pháp luật phải gắn với trách nhiệm của người đứng đầu, kết quả và tác động thực tế, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và nền tảng số.

Trong bối cảnh đó, ngày 21/9, Bộ Tư pháp tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”.

Hội thảo nhằm nhận diện đầy đủ bối cảnh, yêu cầu, tính cấp thiết và cơ sở lý luận, thực tiễn để đề xuất các giải pháp tạo đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật; gắn kết chặt chẽ tổ chức thi hành với xây dựng pháp luật, thúc đẩy văn hóa tuân thủ pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi trong thực tế.

Trong phần phát biểu khai mạc Hội thảo, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết, thời gian qua, công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, công tác tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn những “điểm nghẽn” cần tiếp tục được tháo gỡ.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu phát biểu.

Theo Phó Thủ tướng, yêu cầu trong giai đoạn hiện nay không chỉ dừng lại ở “thi hành đúng pháp luật”, mà phải tiến tới “chủ động tổ chức thi hành pháp luật theo hướng chuyên nghiệp, ổn định và thích ứng linh hoạt với thực tiễn”.

Một thay đổi quan trọng được Phó Thủ tướng đặt ra là chuyển mạnh sang quản trị theo “vòng đời của văn bản quy phạm pháp luật”, từ xây dựng chính sách, soạn thảo, đánh giá tác động, ban hành, tổ chức thực hiện đến theo dõi, đánh giá tác động sau ban hành, sửa đổi và hoàn thiện văn bản.

Theo đó, tổ chức thi hành pháp luật vừa phải là khâu kiểm chứng chất lượng của quá trình xây dựng pháp luật, vừa cung cấp dữ liệu đầu vào cho quá trình hoàn thiện pháp luật tiếp theo.

Lập cơ chế theo dõi đến cùng việc xử lý phản ánh, kiến nghị của người dân, doanh nghiệp

Trên tinh thần đó, Phó Thủ tướng nêu 5 định hướng trọng tâm. Trước hết, muốn nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật phải nâng cao chất lượng của chính các quy định pháp luật.

Theo đó, mỗi chính sách khi ban hành phải rõ mục tiêu, có căn cứ thực tiễn, khả thi và có đầy đủ điều kiện tổ chức thực hiện. Đánh giá tác động phải được thực hiện thực chất, xuyên suốt quá trình xây dựng văn bản; xác định rõ đối tượng chịu tác động, chi phí - lợi ích, nguồn lực và tiêu chí đo lường kết quả sau ban hành.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức thi hành pháp luật, gắn kết xây dựng và tổ chức thi hành thành một chu trình thống nhất. Đáng chú ý, Phó Thủ tướng yêu cầu thiết lập cơ chế thống nhất để tiếp nhận, phân loại, xử lý và theo dõi đến cùng phản ánh, kiến nghị của người dân, doanh nghiệp và cơ quan trực tiếp thực thi theo nguyên tắc rõ thẩm quyền, rõ cơ quan xử lý, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn và rõ kết quả.

Thứ ba, lấy chuyển đổi số, dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo làm nền tảng đổi mới tổ chức thi hành pháp luật. Toàn bộ vòng đời của văn bản quy phạm pháp luật cần được số hóa đồng bộ. Trên nền tảng dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung”, đẩy mạnh ứng dụng AI để hỗ trợ đánh giá tác động, rà soát, phát hiện mâu thuẫn, chồng chéo và cảnh báo sớm những khó khăn, bất cập trong thi hành pháp luật.

Thứ tư, nghiên cứu xây dựng cơ chế, tiêu chí và Bộ chỉ số đánh giá công tác tổ chức thi hành pháp luật theo hướng khách quan, thực chất, có thể đo lường và kiểm chứng, khắc phục tình trạng đánh giá chủ yếu thông qua báo cáo, thống kê của các cơ quan nhà nước.

Trong đó, người dân, doanh nghiệp và các đối tượng trực tiếp chịu tác động phải được tham gia đánh giá thực chất. Kết quả đánh giá phải được sử dụng làm căn cứ xác định trách nhiệm, kịp thời chấn chỉnh việc tổ chức thực hiện và xử lý những quy định không phù hợp.

Thứ năm, chuyển mạnh từ yêu cầu người dân, doanh nghiệp “phải tuân thủ” sang tạo môi trường để “dễ làm đúng”, “muốn làm đúng”, thông qua tăng khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ pháp lý, ứng dụng công nghệ, đơn giản hóa thủ tục, giảm thời gian và chi phí tuân thủ.

Trước mắt, Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện thực chất mục tiêu cắt giảm 50% thời gian giải quyết và chi phí tuân thủ thủ tục hành chính, lấy kết quả thực tế và đánh giá của người dân, doanh nghiệp làm thước đo.

Khâu tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn những “điểm nghẽn”

Sự cần thiết phải tạo chuyển biến trong tổ chức thi hành pháp luật được thể hiện khá rõ qua thực trạng được Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nêu trong Báo cáo dẫn đề tại Hội thảo.

Theo Báo cáo, hệ thống pháp luật Việt Nam đã phát triển mạnh cả về số lượng và phạm vi điều chỉnh. Kết quả tổng rà soát sơ bộ tính đến ngày 30/6/2026 cho thấy có 45.793 văn bản quy phạm pháp luật còn hiệu lực và chưa có hiệu lực thuộc đối tượng, phạm vi tổng rà soát.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng.

Cùng với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật từng bước được các bộ, ngành, địa phương quan tâm hơn trong mối quan hệ với xây dựng và hoàn thiện pháp luật; các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, tập huấn, hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra, rà soát văn bản và tiếp nhận phản ánh, kiến nghị được triển khai.

Tuy nhiên, công tác tổ chức thi hành pháp luật vẫn còn không ít hạn chế, bất cập. Trước hết, pháp luật điều chỉnh về tổ chức thi hành pháp luật chưa hình thành cơ sở pháp lý đầy đủ, thống nhất, toàn diện và có tính hệ thống. Sự gắn kết giữa xây dựng, hoàn thiện pháp luật với tổ chức thi hành theo “vòng đời văn bản” chưa chặt chẽ; chưa có đầy đủ tiêu chí, quy trình, thẩm quyền, trách nhiệm trong đánh giá hiệu quả thi hành văn bản sau ban hành.

Việc đánh giá cũng chưa thực sự dựa trên kết quả và dữ liệu. Nhiều báo cáo còn mang tính định tính, chưa lượng hóa đầy đủ mức độ đạt mục tiêu chính sách, tác động đến người dân, doanh nghiệp, chi phí tuân thủ cũng như những vướng mắc phát sinh trong thực tế.

Tình trạng chậm, nợ ban hành văn bản quy định chi tiết chưa được khắc phục triệt để. Tính đến ngày 2/8/2026, vẫn còn 22 văn bản nợ ban hành quy định chi tiết các luật, nghị quyết đã có hiệu lực, chiếm 7,5%. Đến ngày 5/9/2026, số văn bản nợ ban hành đã giảm còn 7 văn bản, giảm 68% so với tháng 7/2026 và lần đầu xuống dưới 10 văn bản kể từ đầu năm 2026.

Dù đã có chuyển biến rõ rệt, Báo cáo dẫn đề vẫn xác định tình trạng chậm, nợ ban hành văn bản quy định chi tiết là một trong những hạn chế của công tác tổ chức thi hành pháp luật cần tiếp tục khắc phục.

Bên cạnh đó, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tổ chức thi hành pháp luật bước đầu được phân định nhưng chưa đầy đủ, đồng bộ, chưa gắn chặt với kết quả đầu ra và trách nhiệm giải trình. Trách nhiệm của người đứng đầu tuy đã được quan tâm nhưng có nơi chưa thường xuyên, sâu sát, quyết liệt.

Trong khi đó, chuyển đổi số đặt ra những yêu cầu mới đối với tổ chức thi hành pháp luật. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo còn hạn chế; dữ liệu phục vụ tổ chức thi hành chưa được tập trung, thống nhất, liên thông, dùng chung; nhiều hoạt động vẫn được thực hiện thủ công.

Báo cáo dẫn đề nhận định, công tác tổ chức thi hành pháp luật nhìn chung vẫn nặng về phương thức quản lý hành chính truyền thống, chưa chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ số và đánh giá hiệu quả thực thi.

Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải đổi mới cả tư duy, phương thức và công cụ tổ chức thi hành pháp luật, đồng thời thiết lập mối liên hệ chặt chẽ hơn giữa xây dựng chính sách với kết quả thực thi trong cuộc sống.

Từ thực trạng trên, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm nhằm tạo đột phá trong công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật.

Theo đó, cần tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp; tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế quản trị dữ liệu theo “vòng đời văn bản”, gắn kết chặt chẽ giữa tổ chức thi hành pháp luật với xây dựng, hoàn thiện pháp luật.

Cùng với đó là đổi mới tư duy trong tổ chức thi hành pháp luật, đề cao vai trò của người đứng đầu và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân; xác định dữ liệu số là nền tảng, công nghệ số là công cụ quan trọng, mang tính bắt buộc, cốt lõi trong tổ chức thi hành pháp luật giai đoạn hiện nay.

Một nhóm giải pháp khác là tiếp tục thực hiện đồng bộ các giải pháp thúc đẩy văn hóa tuân thủ pháp luật trong cơ quan nhà nước và toàn xã hội, hình thành môi trường để người dân, doanh nghiệp “muốn làm đúng” và “dễ làm đúng”; đồng thời bảo đảm các điều kiện cần thiết cho công tác tổ chức thi hành pháp luật.

Cụ thể hơn về phương thức tổ chức thực hiện, Báo cáo dẫn đề đề xuất chuyển từ quản trị dựa trên quy trình, kế hoạch, báo cáo hành chính sang quản trị thực thi dựa trên dữ liệu, kết quả đầu ra, trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm giải trình; từ tư duy “bị động” sang “chủ động”.

Theo đó, cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền xuyên suốt từ cập nhật pháp luật, xây dựng kế hoạch và giải pháp thực thi, hướng dẫn, truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật đến theo dõi, đánh giá, tổng kết và đề xuất xử lý những điểm nghẽn phát sinh trong thực tiễn.

Trách nhiệm của người đứng đầu, nhất là Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố cũng được đặc biệt nhấn mạnh theo hướng đề xuất gắn kết quả thi hành pháp luật với công tác thi đua, khen thưởng, xử lý trách nhiệm và trách nhiệm giải trình.

Đối với các điều kiện bảo đảm, yêu cầu tăng cường hạ tầng, dữ liệu, kinh phí và nguồn nhân lực cho tổ chức thi hành pháp luật. Trong đó, nghiên cứu xây dựng khung năng lực tối thiểu đối với các vị trí trực tiếp thi hành pháp luật, hình thành cơ chế hỗ trợ thường xuyên từ Trung ương, cấp tỉnh đến cấp xã đối với những lĩnh vực chuyên môn sâu, phạm vi tác động rộng hoặc phát sinh nhiều vướng mắc.

Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế điều phối, giải quyết nhanh những vấn đề vượt thẩm quyền; xây dựng kho dữ liệu tình huống và hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất; tăng cường đào tạo, tập huấn gắn với vị trí việc làm và các tình huống thực tế.

Việc bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng số và thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức cũng được đề xuất gắn với đánh giá sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.