Việt Nam đang thực hiện những bước chuẩn bị quan trọng để chính thức vận hành thị trường carbon trong nước, một công cụ then chốt nhằm đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trọng tâm của quá trình này không chỉ dừng lại ở việc thiết lập sàn giao dịch, mà còn nằm ở công tác quản lý chặt chẽ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon thông qua hệ thống dữ liệu quốc gia minh bạch.
 |
| Xây dựng một hệ thống quản lý hạn ngạch và tín chỉ carbon chặt chẽ chính là bước chuẩn bị căn bản để Việt Nam hình thành một thị trường carbon minh bạch và hiệu quả. |
Thiết lập hạn ngạch cho các ngành phát thải lớn
Bước đi cụ thể đầu tiên được hiện thực hóa khi Chính phủ ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025-2026. Theo đó, tổng lượng hạn ngạch được cấp cho năm 2025 là hơn 243 triệu tấn CO2 tương đương và tăng lên mức gần 268,4 triệu tấn vào năm 2026. Đây là giới hạn tối đa mà các cơ sở sản xuất được phép phát thải, buộc các doanh nghiệp phải tính toán lộ trình giảm phát thải ngay từ bây giờ.
Dựa trên tổng hạn ngạch này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phân bổ thí điểm cho 110 cơ sở sản xuất lớn thuộc ba lĩnh vực phát thải trọng điểm bao gồm: 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở sản xuất xi măng. Việc tập trung vào các ngành này là do chúng liên quan trực tiếp đến mục tiêu giảm phát thải của lĩnh vực năng lượng và các quá trình công nghiệp trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC). Khi sở hữu hạn ngạch, các doanh nghiệp này chính thức có quyền tham gia vào các hoạt động trao đổi, bù trừ trên thị trường carbon.
Để thị trường vận hành ổn định, việc quản lý "hàng hóa" carbon cần một hạ tầng kỹ thuật chuẩn xác. Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành đã xác lập Hệ thống đăng ký quốc gia là cơ sở dữ liệu gốc để ghi nhận tập trung toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon trên lãnh thổ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan duy nhất có thẩm quyền cấp và quản lý các mã số định danh trên hệ thống này.
Điểm mới trong công tác quản lý là mỗi đơn vị hạn ngạch sẽ có mã gồm 6 ký tự, và tín chỉ carbon sẽ có mã gồm 9 ký tự. Đi kèm với đó là dải số sê-ri 10 chữ số riêng biệt cho từng đơn vị sản phẩm, cho phép truy xuất nguồn gốc chính xác và ngăn chặn hoàn toàn các hành vi gian lận hoặc trùng lặp dữ liệu. Mô hình này được thiết kế tương tự như hệ thống lưu ký tài sản tài chính, đảm bảo tính chuyên nghiệp cao.
Mọi tổ chức tham gia sẽ được cấp một tài khoản duy nhất gắn với mã số thuế cá nhân hoặc doanh nghiệp. Trong tài khoản này, các tiểu khoản được phân chia theo chức năng cụ thể như: đăng ký chung, số dư giao dịch, chuyển giao, vay mượn, bù trừ và nộp trả. Sự phân tách này giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý dễ dàng theo dõi biến động tài sản carbon của mình theo thời gian thực.
Cơ chế linh hoạt và sự thích ứng của doanh nghiệp
Trong giai đoạn thí điểm đến năm 2028, hạn ngạch được phân bổ hoàn toàn miễn phí để doanh nghiệp làm quen với các khái niệm và quy trình vận hành mới. Tuy nhiên, thị trường vẫn đảm bảo tính linh hoạt khi cho phép các cơ sở phát thải vượt mức có thể vay mượn tối đa 15% hạn ngạch từ giai đoạn kế tiếp. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ cho lượng phát thải vượt hạn ngạch, nhưng tỷ lệ bù trừ này không được quá 30% tổng hạn ngạch được cấp.
Hệ thống quản lý không hoạt động độc lập mà được kết nối trực tiếp với các định chế tài chính lớn. Dữ liệu từ Hệ thống đăng ký quốc gia sẽ được đồng bộ với Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam để phục vụ hoạt động giao dịch điện tử. Mọi giao dịch sau khi xác thực qua Cổng dịch vụ công quốc gia sẽ có giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy có chữ ký, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí cho các bên tham gia.
Bên cạnh hạ tầng pháp lý và kỹ thuật, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân sự doanh nghiệp là yếu tố then chốt. Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam hiện đang phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu để tổ chức các chương trình tập huấn chuyên sâu, hướng dẫn doanh nghiệp về quy trình lập hồ sơ, nộp trả hạn ngạch và cách thức thực hiện giao dịch trên sàn. Song song với đó, việc sớm hoàn thiện các tiêu chuẩn cho tín chỉ carbon nội địa, ví dụ như tín chỉ carbon rừng, cũng đang được thúc đẩy để làm phong phú nguồn cung cho thị trường. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm môi trường mà còn tạo ra cơ hội kinh tế mới từ các hoạt động giảm phát thải.
Xây dựng một hệ thống quản lý hạn ngạch và tín chỉ carbon chặt chẽ chính là bước chuẩn bị căn bản để Việt Nam hình thành một thị trường carbon minh bạch và hiệu quả. Đây không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn là trợ lực giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động thích ứng với các yêu cầu phát triển xanh của quốc tế, từ đó nâng cao sức cạnh tranh trên con đường hướng tới kinh tế bền vững.
Nhằm hiện thực hóa lộ trình này, cộng đồng doanh nghiệp đang chủ động nâng cao năng lực thông qua các chương trình tập huấn chuyên sâu về quy trình giao dịch, lưu ký và nộp trả hạn ngạch. Các cơ sở sản xuất cũng tích cực phối hợp với cơ quan quản lý để hoàn thiện thông tin trên Hệ thống đăng ký quốc gia, sẵn sàng cho việc quản trị tài khoản và tài sản carbon điện tử ngay từ giai đoạn thí điểm.
Thay vì thụ động tuân thủ, doanh nghiệp đã bắt đầu thực hiện các bài toán phân tích kinh tế để lựa chọn phương án tối ưu giữa việc đầu tư công nghệ giảm phát thải trực tiếp và việc mua bán, bù trừ hạn ngạch trên sàn giao dịch nhằm giảm áp lực tài chính. Đặc biệt, nhiều đơn vị không thuộc diện phân bổ hạn ngạch cũng đang chủ động triển khai các dự án tạo tín chỉ carbon nội địa, như tín chỉ carbon rừng, nhằm biến trách nhiệm môi trường thành cơ hội kinh doanh mới và gia tăng lợi thế cạnh tranh trên bản đồ kinh tế xanh quốc tế.
