Đưa năng suất lao động lên 9% để tạo lực cho tăng trưởng 2 con số

Năng suất lao động - bài toán quyết định mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Khoảng cách năng suất đặt ra sức ép bứt tốc

Mục tiêu tăng trưởng 2 con số mở ra kỳ vọng về một giai đoạn phát triển mới, song cũng đặt nền kinh tế trước yêu cầu thay đổi căn bản động lực tăng trưởng. Khi quy mô lực lượng lao động khó tiếp tục tăng nhanh, tài nguyên hữu hạn, chi phí đầu vào gia tăng, khả năng tạo thêm giá trị trên mỗi lao động trở thành yếu tố có tính quyết định đối với tốc độ phát triển.

Chuyên gia kinh tế - tài chính quốc tế Trần Quốc Hùng, Cố vấn cấp cao tại Trung tâm Địa Kinh tế thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng kinh tế Việt Nam giai đoạn vừa qua phát triển dựa trên mức tăng năng suất lao động bình quân khoảng 5,6%, cùng tốc độ tăng dân số khoảng 1% mỗi năm. Tuy nhiên, cấu trúc động lực này đang đứng trước những thay đổi đáng kể.

Giai đoạn 2019-2024, dân số Việt Nam tăng bình quân khoảng 0,99% mỗi năm, dự báo tốc độ này giảm xuống còn 0,68% vào năm 2029. Khi đóng góp từ gia tăng lực lượng lao động thu hẹp, phần tăng trưởng còn lại phải được bù đắp bằng năng suất. Theo tính toán của ông Trần Quốc Hùng, năng suất lao động cần tăng khoảng 8,5 - 9% mỗi năm.

Đây là bước nhảy lớn so với mặt bằng hiện nay. Năm 2023, năng suất lao động của toàn nền kinh tế theo giá hiện hành đạt 201 triệu đồng/lao động, tương đương 8.383 USD, tăng 3,65% theo giá so sánh. Năm 2024, con số này đạt 222 triệu đồng/lao động, tương đương 9.182 USD, tốc độ tăng năng suất đạt 5,88%.

Theo TS. Nguyễn Văn Thuật, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), để tăng trưởng đạt từ 10%/năm giai đoạn 2026 - 2030, lao động giá rẻ, vốn, tài nguyên khó tiếp tục giữ vai trò lợi thế chủ yếu. Năng suất lao động phải trở thành động lực trung tâm, đồng thời là nhiệm vụ cấp thiết có tính quyết định đối với mục tiêu phát triển.

Điểm nghẽn trước hết nằm ở cơ cấu lao động. Năm 2025, khu vực nông, lâm nghiệp, thủy sản vẫn có khoảng 13,5 triệu lao động, chiếm 25,7% tổng số người có việc làm, trong khi năng suất của khu vực này đạt hơn 43% mức bình quân toàn nền kinh tế. Một lượng lớn lao động vẫn tập trung ở những công việc giản đơn, thời vụ, giá trị gia tăng thấp.

Quá trình dịch chuyển lao động khỏi nông nghiệp đã diễn ra khá nhanh, song dòng lao động chủ yếu đi vào các ngành chế biến, chế tạo có năng suất chưa cao hoặc những ngành dịch vụ thu nhập thấp. Vì thế, thay đổi cơ cấu việc làm chưa tạo ra mức cải thiện tương xứng đối với năng suất chung, cho thấy bài toán nằm ở chất lượng dịch chuyển thay vì đơn thuần là tốc độ dịch chuyển.

Một điểm nghẽn khác là năng suất nội ngành chưa tạo được bước đột phá. Nhiều ngành vẫn tăng trưởng dựa trên mở rộng quy mô sản xuất, sử dụng nhiều lao động, hàm lượng công nghệ còn thấp. Công nghiệp chế biến, chế tạo giữ vai trò động lực, song nhiều sản phẩm xuất khẩu vẫn dựa trên công nghệ thấp hoặc trung bình, khiến giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn hạn chế.

Ở nhóm công nghệ cao, khu vực đầu tư nước ngoài giữ vai trò đáng kể, song phương thức sản xuất vẫn phổ biến ở khâu nhập linh kiện, gia công, lắp ráp. Liên kết với doanh nghiệp trong nước, chuyển giao công nghệ, hiệu ứng lan tỏa về năng suất chưa tương xứng. Khoảng cách năng suất giữa nhóm doanh nghiệp dẫn đầu với phần đông doanh nghiệp còn lại vì thế vẫn khá lớn.

Chuyển từ tăng vốn sang tăng hiệu quả, công nghệ và chất lượng nhân lực

Muốn tạo bước nhảy về năng suất, nền kinh tế cần đồng thời gia tăng nguồn lực đầu tư lẫn nâng hiệu quả sử dụng từng đồng vốn. Theo ông Trần Quốc Hùng, đầu tư toàn xã hội hiện vào khoảng 31% GDP, trong khi yêu cầu của giai đoạn tăng trưởng cao có thể đặt ra mức khoảng 40% GDP. Tuy nhiên, tăng lượng vốn mới là một nửa của bài toán.

Nếu nguồn lực chủ yếu dành cho mua sắm máy móc, mở rộng nhà xưởng nhưng năng lực quản trị, trình độ lao động, khả năng hấp thụ công nghệ chưa được nâng tương ứng, hiệu quả đầu tư sẽ khó đạt kỳ vọng. Bởi vậy, chuyển từ tư duy “tăng vốn” sang “tăng hiệu quả của vốn” cần trở thành một trong những thay đổi quan trọng trong mô hình tăng trưởng giai đoạn tới.

Công nghệ có thể tạo ra bước chuyển mạnh nhất. Tự động hóa, robot, trí tuệ nhân tạo, số hóa quy trình sản xuất đang giúp nhiều nền kinh tế gia tăng sản lượng trong bối cảnh nguồn nhân lực thu hẹp. Trung Quốc là ví dụ đáng chú ý khi năng suất lao động tăng từ khoảng 4,5 USD mỗi giờ năm 2005 lên 19,8 USD vào năm 2025.

Với Việt Nam, vấn đề hiện nay nằm ở tốc độ lan tỏa công nghệ. Theo ông Trần Quốc Hùng, khoảng 5 - 7% doanh nghiệp “đầu đàn” đã ứng dụng công nghệ tương đối tốt, đạt năng suất cao, trong khi phần lớn doanh nghiệp còn lại chuyển đổi chậm. Nếu công nghệ tập trung trong một nhóm nhỏ, năng suất toàn nền kinh tế khó tạo được bước nhảy đủ lớn.

Do đó, TS. Nguyễn Văn Thuật cho rằng cần tập trung phát triển, ứng dụng khoa học - công nghệ, thúc đẩy tự động hóa dây chuyền sản xuất, số hóa hoạt động sản xuất, kinh doanh. Việt Nam có thể tận dụng lợi thế của quốc gia đi sau thông qua tiếp nhận nhanh công nghệ tiên tiến, đồng thời nâng năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo để từng bước làm chủ những công nghệ có giá trị cao.

Song công nghệ sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu lực lượng lao động đủ khả năng vận hành. Tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ hiện còn ở mức thấp. Theo ông Trần Quốc Hùng, tỷ lệ này cần được nâng lên ít nhất 35 - 40%. Điều đó đòi hỏi đào tạo nguồn nhân lực phải đi trước một bước, gắn chặt hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Theo TS. Nguyễn Văn Thuật, mở rộng cơ hội giáo dục, nâng chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt nhân lực chất lượng cao, cần được coi là ưu tiên trong giai đoạn phát triển mới. Đào tạo nghề cũng phải bám sát thị trường lao động, giúp người lao động dịch chuyển từ khu vực năng suất thấp sang những ngành nghề có giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ, thu nhập cao hơn.

Bên cạnh kỹ năng, chính sách tiền lương cũng có quan hệ trực tiếp với động lực làm việc. Thu nhập được cải thiện giúp người lao động ổn định cuộc sống, gắn bó với doanh nghiệp, chủ động nâng cao trình độ, phát huy sáng kiến. Tiền lương vì thế cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với năng suất, chất lượng việc làm, khả năng giữ chân nhân lực có kỹ năng của doanh nghiệp.

Một dư địa quan trọng khác nằm ở khu vực doanh nghiệp tư nhân. Đây là lực lượng có khả năng thích ứng nhanh với thị trường, song nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn về vốn, công nghệ, nhân lực, quy mô sản xuất. Cải thiện môi trường kinh doanh, tháo gỡ rào cản tiếp cận nguồn lực sẽ tạo điều kiện để vốn, lao động dịch chuyển tới những doanh nghiệp sử dụng hiệu quả hơn.

Cải cách thể chế phải trở thành mắt xích kết nối các giải pháp. Một môi trường cạnh tranh minh bạch, thủ tục thuận lợi, nguồn lực được phân bổ theo hiệu quả sẽ tạo sức ép để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng trình độ quản trị, đầu tư cho con người. Năng suất khi đó được cải thiện từ bên trong từng doanh nghiệp, từng ngành, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào dịch chuyển cơ cấu.