 |
| Truy xuất nguồn gốc nông sản góp phần củng cố niềm tin người tiêu dùng. |
Số hóa dữ liệu, minh bạch hành trình nông sản
Truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là gắn mã QR lên bao bì hay cung cấp một số thông tin cơ bản về sản phẩm. Giá trị cốt lõi của hoạt động này nằm ở khả năng minh bạch toàn bộ hành trình nông sản, từ vùng nguyên liệu, chủ thể sản xuất, quy trình canh tác, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến phân phối và tiêu thụ. Khi dữ liệu được ghi nhận đầy đủ, số hóa và cập nhật xuyên suốt, người tiêu dùng có thể kiểm chứng thông tin, doanh nghiệp kiểm soát chất lượng, còn cơ quan quản lý có thêm công cụ giám sát chuỗi cung ứng.
Đây cũng là mục tiêu của Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai. Một sản phẩm có xuất xứ rõ ràng cần trả lời được những câu hỏi căn bản: Được sản xuất ở đâu, do ai thực hiện, trải qua những công đoạn nào và được phân phối ra sao? Muốn vậy, thông tin phải được ghi nhận ngay từ nơi sản xuất, bổ sung qua từng khâu và có cơ chế xác thực trách nhiệm của các chủ thể tham gia.
Sau hơn 4 tháng vận hành, hệ thống từng bước hình thành nền tảng dùng chung để quản lý chủ thể, sản phẩm, lô hàng; đồng thời kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất. Tính đến tháng 10/2026, hệ thống ghi nhận 821.734 sản phẩm thuộc 18.536 dòng sản phẩm đăng ký, với 212 doanh nghiệp và 3.048 nông hộ tại 28 tỉnh, thành phố tham gia.
Trong đó, 161.324 sản phẩm thuộc 20 dòng sản phẩm đã có dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc. Có 21 doanh nghiệp và 52 nông hộ tại 16 tỉnh, thành phố đã đưa dữ liệu truy xuất lên hệ thống. Ngoài ra, 17 đơn vị cung cấp giải pháp đăng ký tham gia, trong đó 5 đơn vị đã có dữ liệu truy xuất. Những con số này cho thấy phạm vi tiếp cận của hệ thống đang được mở rộng. Một mã truy xuất giá trị khi thông tin phía sau đầy đủ, thống nhất và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể.
Thực tế tại một số ngành hàng đã ghi nhận những chuyển biến ban đầu. Đối với sầu riêng, đã có 15 container áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử xuất khẩu sang Trung Quốc, với dữ liệu gắn với vùng trồng, cơ sở đóng gói và lô hàng xuất khẩu. Trong ngành chè, 109 mã vùng trồng được gắn định vị GPS, cùng 45 tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp thí điểm ứng dụng VNPT Green. Việc số hóa thông tin vùng trồng giúp kiểm soát nguyên liệu, chứng minh quy trình sản xuất và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Ở góc độ doanh nghiệp, Công ty CP Thành Thành Công - Biên Hòa đã đầu tư hệ thống dữ liệu xuyên suốt chuỗi sản xuất, ghi nhận thông tin về đất đai, giống cây trồng, quy trình canh tác, thu hoạch và tiêu chuẩn chất lượng. Doanh nghiệp đồng thời chuẩn hóa quy trình, ứng dụng công nghệ kết nối nông dân với khách hàng.
Nhờ cải tiến kỹ thuật canh tác, các mô hình áp dụng giúp năng suất tăng khoảng 30%, chi phí sản xuất giảm 10%, chủ yếu nhờ tiết giảm phân bón. Sản phẩm đường đạt chứng nhận Bonsucro có giá bán cao hơn khoảng 500 đồng/kg; sản phẩm dừa đạt chứng nhận hữu cơ, có hệ thống truy xuất rõ ràng đã xuất khẩu sang 70 quốc gia. Thực tiễn này cho thấy truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ quản lý mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, tạo giá trị gia tăng và mở rộng thị trường.
Theo ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tại Việt Nam, năng lực cạnh tranh của nông sản không còn chỉ dựa vào sản lượng mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất và mức độ tuân thủ tiêu chuẩn bền vững. Khi dữ liệu về vùng trồng, giống cây, vật tư đầu vào và quy trình canh tác được ghi nhận, quản lý, xác minh, doanh nghiệp có thể kiểm soát nguyên liệu tốt hơn, giảm rủi ro thu mua và đáp ứng yêu cầu khách hàng.
 |
| Sầu riêng đã có 15 container áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử xuất khẩu sang Trung Quốc |
Chuẩn hóa, liên thông dữ liệu để nâng sức cạnh tranh
Trong bối cảnh yêu cầu nhập khẩu ngày càng chặt chẽ, doanh nghiệp không thể chỉ cam kết về chất lượng mà cần có bằng chứng cụ thể cho từng lô hàng. Khả năng truy ngược đến vùng nguyên liệu và truy xuôi đến các khâu phân phối có ý nghĩa thiết thực trong kiểm soát chất lượng, xử lý sự cố và bảo vệ uy tín sản phẩm. Do đó, truy xuất nguồn gốc được xác định là một bộ phận quan trọng trong năng lực quản trị chuỗi cung ứng nông sản.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản được công bố ngày 30/6/2026 và vận hành thử nghiệm từ ngày 1/7/2026, tạo nền tảng kết nối thông tin giữa các chủ thể. Việc liên thông dữ liệu giữa các nền tảng giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp xác định nguồn hàng, đối chiếu hồ sơ, truy tìm công đoạn liên quan khi cần kiểm tra. Qua đó, phương thức quản lý từng bước chuyển từ phụ thuộc vào hồ sơ giấy, báo cáo riêng lẻ sang khai thác dữ liệu số.
Trong giai đoạn tiếp theo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục hoàn thiện quy trình truy xuất đối với từng nhóm sản phẩm, làm rõ quy định về mã lô và các trường thông tin cần ghi nhận. Bộ cũng rà soát danh mục, lộ trình áp dụng truy xuất bắt buộc đối với sản phẩm có mức độ rủi ro cao theo Nghị định số 37/2026/NĐ-CP và pháp luật chuyên ngành; phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ kết nối, chia sẻ dữ liệu thực tế với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia.
Đến ngày 30/11/2026, Bộ đặt mục tiêu mỗi Cục chuyên ngành có ít nhất một sản phẩm được tổ chức truy xuất điện tử toàn trình, có khả năng truy ngược, truy xuôi và đối soát dữ liệu. Để đạt mục tiêu này, cần huy động doanh nghiệp, hợp tác xã và hệ thống khuyến nông hỗ trợ người sản xuất ghi chép, số hóa thông tin ngay từ nguồn.
Thực tế, người trực tiếp sản xuất vẫn gặp khó khăn về kỹ năng công nghệ, thời gian nhập liệu, chi phí đầu tư.. Vì vậy, hướng dẫn cần đơn giản, phù hợp điều kiện từng nhóm sản xuất; đồng thời giúp nông hộ nhận thấy lợi ích thiết thực từ việc tham gia hệ thống như kiểm soát chi phí, nâng cao chất lượng và thuận lợi hơn trong tiêu thụ. Khi truy xuất trở thành nhu cầu tự thân, dữ liệu mới được duy trì đầy đủ và liên tục.
Về lâu dài, hiệu quả của truy xuất nguồn gốc phụ thuộc vào sự tham gia thực chất của tất cả các mắt xích, từ người sản xuất, đơn vị thu mua, cơ sở chế biến đến doanh nghiệp phân phối và cơ quan quản lý. Mỗi chủ thể cần chịu trách nhiệm về thông tin cung cấp, bảo đảm dữ liệu được cập nhật và có thể đối chiếu. Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa các địa phương, doanh nghiệp và hợp tác xã để hình thành vùng nguyên liệu có quy mô, chất lượng đồng đều, đáp ứng yêu cầu của các kênh phân phối hiện đại.
Trong bối cảnh thị trường ngày càng đề cao chất lượng, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc không còn là công cụ hỗ trợ đơn thuần mà trở thành điều kiện quan trọng để nông sản Việt Nam khẳng định vị thế. Số hóa, chuẩn hóa và liên thông dữ liệu chính là nền tảng nâng cao chất lượng, củng cố niềm tin thị trường và gia tăng giá trị nông sản Việt Nam, từng bước chuyển từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, uy tín và giá trị gia tăng.
