Đổi mới văn hóa kinh doanh để doanh nghiệp Việt vươn lên bằng năng lực thực chất

Xây văn hóa kinh doanh, nâng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt.

Khi văn hóa trở thành một phần của năng lực cạnh tranh

Văn hóa thường được nhắc tới như nền tảng tạo nên bản sắc của mỗi doanh nghiệp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh tế, giá trị của văn hóa còn nằm ở khả năng chi phối cách doanh nghiệp tư duy, quản trị, ứng xử với khách hàng, đối tác, người lao động. Một hệ giá trị phù hợp có thể tạo động lực phát triển; những thói quen lỗi thời lại dễ kéo chậm quá trình chuyển đổi.

Tại Diễn đàn Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam 2026 với chủ đề “Văn hóa doanh nghiệp - Nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững”, TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, đặt vấn đề đổi mới văn hóa kinh doanh trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu nâng cao năng suất, làm chủ công nghệ, cải thiện quản trị, cạnh tranh ngày càng sâu trên thị trường quốc tế.

Theo TS. Trần Đình Thiên, những phẩm chất hình thành trong nền kinh tế nông nghiệp truyền thống như cần cù, chịu khó, linh hoạt, khả năng xoay xở từng giúp con người thích nghi với điều kiện khó khăn. Bước sang mô hình phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, sáng tạo, các phẩm chất ấy cần được bổ sung bằng tư duy quản trị hiện đại, tầm nhìn dài hạn, năng lực chủ động kiến tạo giá trị.

TS. Trần Đình Thiên Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam.

Văn hóa làng xã cũng để lại những ảnh hưởng đáng kể trong hoạt động kinh doanh. Tinh thần cộng đồng, sự gắn bó là những giá trị tích cực cần được phát huy. Ngược lại, tâm lý khép kín, tư duy nhỏ lẻ, cách ứng xử dựa nhiều vào quan hệ quen biết có thể trở thành trở ngại khi doanh nghiệp bước vào thị trường mở, nơi các chuẩn mực cạnh tranh ngày càng minh bạch, chuyên nghiệp.

Trong môi trường ấy, khả năng xoay xở hay mạng lưới quan hệ khó tạo ra lợi thế dài hạn. Vị thế doanh nghiệp phải được xây dựng bằng sản phẩm tốt, quản trị hiệu quả, chữ tín, năng suất, công nghệ, khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường. Văn hóa kinh doanh cũng cần chuyển dịch theo hướng đề cao cam kết, trách nhiệm, sự chuyên nghiệp trong từng điểm tiếp xúc với khách hàng, đối tác.

Câu chuyện dịch vụ taxi tại Đà Nẵng được TS. Trần Đình Thiên dẫn lại là một ví dụ. Trong giai đoạn địa phương bắt đầu phát triển du lịch, một vị khách Nhật Bản từng nhận xét người dân rất thân thiện, song một số cách ứng xử mang tính xin xỏ trong cung cấp dịch vụ lại tạo cảm giác khó chịu. Một chi tiết nhỏ trong giao tiếp có thể tác động trực tiếp tới trải nghiệm khách hàng.

Điều này cho thấy văn hóa doanh nghiệp hiện diện trong những hành vi rất cụ thể, chứ chưa dừng ở khẩu hiệu, bộ quy tắc hay những tuyên bố về giá trị cốt lõi. Cách nhân viên phục vụ khách hàng, doanh nghiệp thực hiện cam kết, giải quyết khiếu nại, bảo đảm chất lượng sản phẩm đều góp phần tạo dựng uy tín. Chính những yếu tố ấy tích tụ thành năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Bài toán đặt ra là chọn lọc những giá trị truyền thống phù hợp để phát huy, đồng thời thay đổi các thói quen kinh doanh đã trở nên lạc hậu. Đổi mới văn hóa theo cách này mang ý nghĩa của một cuộc chuyển đổi tư duy: doanh nghiệp chuyển sang cạnh tranh dựa trên năng lực, chất lượng, sáng tạo, chữ tín, thay cho tâm lý kinh doanh ngắn hạn hoặc phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ.

Xây văn hóa tự chủ trong môi trường cạnh tranh bình đẳng

Ở cấp độ doanh nghiệp, TS. Trần Đình Thiên cho rằng tinh thần kinh doanh cần trở thành một nền tảng quan trọng của văn hóa hiện đại. Mỗi doanh nghiệp phải xác định rõ triết lý kinh doanh, tầm nhìn, sứ mệnh, trách nhiệm, phương thức vận hành. Các giá trị ấy cần được chuyển hóa thành nguyên tắc quản trị, tiêu chuẩn sản phẩm, cách ứng xử, lựa chọn đầu tư cùng quyết định phát triển.

Tinh thần doanh nghiệp hiện đại còn gắn với khát vọng sáng tạo, khả năng chấp nhận thách thức, ý thức tự chịu trách nhiệm trước quyết định kinh doanh. Khi thị trường thay đổi nhanh, lợi thế hôm nay có thể sớm mất đi. Doanh nghiệp muốn duy trì vị thế cần liên tục cải tiến sản phẩm, nâng năng suất, đầu tư công nghệ, đào tạo nhân lực, xây dựng năng lực quản trị đủ sức thích ứng với những chuẩn mực mới.

Trong quá trình đó, bản sắc Việt Nam vẫn giữ vai trò quan trọng. Theo TS. Trần Đình Thiên, văn hóa kinh doanh hiện đại cần gắn với lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, những giá trị tích cực của văn hóa Việt. Đổi mới mang ý nghĩa làm mới cách biểu hiện các giá trị ấy trong kinh doanh, biến khát vọng tự cường thành năng lực sáng tạo, chất lượng sản phẩm, thương hiệu đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Theo TS. Trần Đình Thiên, quyền tài sản, quyền kinh doanh cùng môi trường cạnh tranh bình đẳng cần được bảo đảm để giải phóng nguồn lực. Khi cơ hội thị trường được quyết định nhiều hơn bởi năng lực, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư cho công nghệ, quản trị, chất lượng nhân lực, đổi mới sáng tạo. Quan hệ giữa Nhà nước với doanh nghiệp cũng cần dựa trên tinh thần hợp tác, đồng hành, bình đẳng về pháp lý.

Một hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo thuận lợi sẽ tiếp tục nuôi dưỡng văn hóa tự chủ ấy. Việc mở rộng không gian thử nghiệm cho mô hình mới, trong đó có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), giúp doanh nghiệp có cơ hội kiểm chứng sáng kiến trước những lĩnh vực pháp luật chưa theo kịp thực tiễn. Khả năng thử nghiệm tạo thêm động lực để ý tưởng mới chuyển thành sản phẩm, mô hình kinh doanh.

Nhìn rộng hơn, đổi mới văn hóa doanh nghiệp có mối liên hệ chặt chẽ với quá trình nâng cấp nền kinh tế. Một cộng đồng doanh nghiệp quen cạnh tranh bằng năng lực sẽ chú trọng năng suất, công nghệ, nhân lực, thương hiệu. Một môi trường kinh doanh minh bạch sẽ khuyến khích tinh thần tự chủ. Hai chuyển động này gặp nhau có thể tạo ra nguồn lực nội sinh đủ mạnh cho khu vực doanh nghiệp phát triển dài hạn.

Văn hóa kinh doanh, theo cách tiếp cận ấy, trở thành một dạng “hạ tầng mềm” của năng lực cạnh tranh. Giá trị truyền thống tạo bản sắc; tinh thần doanh nhân nuôi dưỡng khát vọng; quản trị hiện đại nâng hiệu quả; thể chế minh bạch tạo không gian phát triển. Khi các yếu tố được kết nối, doanh nghiệp Việt có thêm nền tảng để lớn lên bằng năng lực thực chất, xây dựng thương hiệu, vươn xa trong chuỗi giá trị toàn cầu.