 |
| Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) được đề xuất sửa đổi, hoàn thiện nhiều quy định từ khâu lập kế hoạch đến phân bổ, sử dụng, kiểm tra và quyết toán nguồn vốn. Ảnh minh hoạ có sự hỗ trợ của AI |
Gắn kết kế hoạch tài chính với đầu tư công
Tại dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) mới nhất, Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi, hoàn thiện nhiều quy định nhằm khắc phục những bất cập trong quá trình thực hiện Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho quản lý ngân sách và đầu tư công từ khâu lập kế hoạch đến phân bổ, sử dụng, kiểm tra và quyết toán nguồn vốn.
Một trong những nội dung đáng chú ý là hoàn thiện quy định về kế hoạch tài chính 5 năm theo hướng tích hợp các nội dung của kế hoạch đầu tư công 5 năm thành “Danh mục và mức chi đầu tư công 5 năm”, lồng ghép trong kế hoạch tài chính 5 năm. Cách tiếp cận này nhằm gắn kết chặt chẽ kế hoạch đầu tư công với khả năng cân đối nguồn lực tài chính, qua đó nâng cao chất lượng phân bổ vốn và quản lý rủi ro tài khóa. Dự thảo cũng quy định cụ thể hơn về đối tượng, căn cứ, yêu cầu lập, nội dung báo cáo, phê duyệt và điều chỉnh kế hoạch tài chính 5 năm.
Theo Bộ Tài chính, kế hoạch tài chính 5 năm không còn chỉ là kế hoạch “tĩnh” mà mang tính “động”, có thể được điều chỉnh nhằm bám sát và phù hợp với các biến động về kinh tế - xã hội, cân đối nguồn lực tài chính, ngân sách nhà nước hoặc yêu cầu triển khai của giai đoạn. Đối với chi đầu tư công, bên cạnh việc lồng ghép vào kế hoạch tài chính 05 năm thì vẫn có quy định điều chỉnh riêng nhằm bảo đảm yêu cầu quản lý đối với khoản chi này.
Cùng với kế hoạch trung hạn, dự thảo đề xuất tích hợp kế hoạch đầu tư công hằng năm vào dự toán chi đầu tư công hằng năm. Việc này nhằm thống nhất quy trình quản lý ngân sách dành cho đầu tư công từ khâu lập, phân bổ, giao dự toán đến chấp hành, quyết toán, công khai và giám sát.
Theo đó, các quy định liên quan đến nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, yêu cầu lập dự toán hằng năm, thời hạn phân bổ và giao dự toán, điều chỉnh dự toán cũng như công khai, giám sát ngân sách được rà soát để phù hợp với mô hình quản lý sau hợp nhất.
Đây là một trong những thay đổi có ý nghĩa nền tảng, bởi việc gắn kế hoạch đầu tư công với kế hoạch tài chính và dự toán ngân sách sẽ tạo điều kiện xem xét nhu cầu đầu tư trong mối quan hệ với khả năng huy động, cân đối nguồn lực. Qua đó, hạn chế tình trạng các kế hoạch được xây dựng theo những quy trình riêng biệt, thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa nhu cầu vốn và khả năng đáp ứng của ngân sách.
Phân định rõ nguồn thu, nhiệm vụ chi và trách nhiệm quản lý
Bên cạnh việc đổi mới quy trình lập kế hoạch, dự thảo Luật đề xuất hoàn thiện các quy định về nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, cũng như nguyên tắc phân cấp giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã.
Các nội dung được rà soát bao gồm nguồn thu của ngân sách trung ương, ngân sách địa phương; việc sử dụng bội chi ngân sách địa phương cho đầu tư; nguyên tắc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi; nguyên tắc, trách nhiệm của ngân sách các cấp khi ban hành chính sách, chế độ mới; xác định mức bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới.
Dự thảo cũng đề cập việc bổ sung, điều chỉnh một số nguồn thu, trong đó có khoản thu chênh lệch thu, chi của Ngân hàng Nhà nước và thu từ khai thác quỹ đất khu vực phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) đường sắt.
Việc hoàn thiện các quy định này hướng tới phân định rõ hơn trách nhiệm và thẩm quyền của từng cấp ngân sách, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhưng vẫn tạo điều kiện để địa phương chủ động bố trí, sử dụng nguồn lực theo nhiệm vụ được giao. Đây cũng là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, khi việc phân cấp nhiệm vụ cần đi cùng điều kiện tài chính và trách nhiệm thực hiện.
Một nội dung khác được chú trọng là làm rõ đối tượng chi đầu tư phát triển, phân biệt giữa chi đầu tư công và các khoản chi đầu tư phát triển khác. Đồng thời, dự thảo rà soát, cắt giảm 3 nhóm nhiệm vụ chi được bố trí từ cả nguồn chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2025.
Theo Bộ Tài chính, việc điều chỉnh nhằm bảo đảm các nhiệm vụ chi phù hợp với tính chất nguồn vốn, song vẫn duy trì sự linh hoạt cần thiết cho các bộ, cơ quan trung ương và địa phương khi triển khai những nhiệm vụ cần thiết. Việc rà soát cũng hướng tới hạn chế tác động lớn đến cơ cấu chi thường xuyên và chi đầu tư trong tổng chi ngân sách nhà nước đã được cấp có thẩm quyền quyết nghị cho cả giai đoạn.
Dự thảo cũng sửa đổi, bổ sung quy định về việc ban hành chế độ, tiêu chuẩn, định mức và mức chi ngân sách. Theo đó, Chính phủ quyết định các chế độ, tiêu chuẩn, định mức, mức chi áp dụng trên phạm vi cả nước; đối với một số nội dung cần phù hợp đặc điểm địa phương, Chính phủ quy định khung hoặc mức tối đa, tối thiểu để Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định cụ thể.
Bộ Tài chính ban hành các chế độ, tiêu chuẩn, định mức, mức chi theo phân công của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Riêng lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thẩm quyền ban hành thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ theo đề xuất tại dự thảo.
Đối với các bộ, cơ quan trung ương, dự thảo làm rõ trách nhiệm ban hành, hướng dẫn, kiểm tra và giám sát việc thực hiện tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế - kỹ thuật, cũng như tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách. Trường hợp các tiêu chuẩn, định mức có tác động đến chi ngân sách nhà nước, cần có ý kiến thống nhất của Bộ Tài chính về khả năng cân đối nguồn lực trước khi ban hành.
Việc xác định rõ trách nhiệm trong xây dựng và ban hành các định mức có ý nghĩa quan trọng đối với kỷ luật tài khóa, giúp gắn yêu cầu chuyên môn của từng ngành với khả năng cân đối ngân sách, hạn chế phát sinh chính sách chi khi chưa đánh giá đầy đủ nguồn lực thực hiện.
Hoàn thiện cơ chế điều hành, thanh, quyết toán ngân sách
Ở khâu chấp hành ngân sách, dự thảo đề xuất điều chỉnh thời gian lập, xây dựng, tổng hợp, quyết định và giao dự toán. Theo đó, Chính phủ trình Quốc hội dự toán ngân sách nhà nước tại kỳ họp thường lệ cuối năm, không quy định thời hạn cụ thể như trước; thời hạn Thủ tướng Chính phủ giao dự toán được điều chỉnh từ ngày 20/11 sang ngày 30/11.
Dự thảo cũng sửa đổi quy định về tổ chức chi ngân sách, bổ sung thời hạn chi và tạm ứng chậm nhất đến hết ngày 31/12, đồng thời làm rõ trách nhiệm kiểm tra việc tổ chức chi của cơ quan tài chính và Kho bạc Nhà nước. Những điều chỉnh này nhằm tăng cường kiểm soát quá trình sử dụng dự toán, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan liên quan và hạn chế tồn đọng trong thực hiện nhiệm vụ chi.
Đối với tình trạng thiếu hụt tạm thời quỹ ngân sách nhà nước, dự thảo bổ sung quy định riêng cho ngân sách cấp xã, đồng thời điều chỉnh nguồn tạm ứng và thời hạn hoàn trả trong vòng 12 tháng. Việc thiết kế quy định cụ thể hơn cho cấp xã giúp làm rõ cơ chế xử lý trong quá trình điều hành ngân sách ở cấp cơ sở.
Đáng chú ý, dự thảo rà soát quy định về xử lý thu, chi ngân sách cuối năm và chuyển nguồn ngân sách nhà nước theo hướng vừa tạo điều kiện thanh toán các nhiệm vụ đủ điều kiện, vừa tăng kỷ luật trong quản lý dự toán.
Trong thời gian chỉnh lý quyết toán, dự thảo đề xuất cho phép tiếp tục thanh toán các khoản tạm ứng đã đủ điều kiện chi ngân sách và khối lượng nhiệm vụ được giao trong dự toán, bao gồm các khoản bổ sung trong năm, đối với phần việc đã thực hiện từ ngày 31/12 trở về trước và được hạch toán, quyết toán vào ngân sách năm giao dự toán.
Đối với một số khoản chi đã đầy đủ hồ sơ, đã ký hợp đồng hoặc được phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu đến hết ngày 31/12 năm thực hiện dự toán, dự thảo quy định phạm vi cụ thể liên quan đến mua sắm, thuê hàng hóa, dịch vụ; sửa chữa, cải tạo, nâng cấp tài sản, trang thiết bị; các hạng mục công trình trong dự án đã đầu tư xây dựng; đặt hàng và giao nhiệm vụ.
Song song với việc tạo điều kiện xử lý các nhiệm vụ đã đủ điều kiện, dự thảo đề xuất thu hẹp đối tượng được chuyển nguồn ngân sách nhà nước đối với chi đầu tư công và chi thực hiện chính sách an sinh xã hội. Thời gian thực hiện chi đối với các khoản được chuyển nguồn được thống nhất đến hết ngày 31/12 năm sau, trừ kinh phí thực hiện chính sách tiền lương, phụ cấp, trợ cấp và các khoản tính theo tiền lương.
Nguồn tích lũy cải cách tiền lương cũng được hạch toán, quản lý và theo dõi riêng; việc sử dụng thực hiện theo quy định của Luật và quyết định của cấp có thẩm quyền.
Các quy định về quyết toán ngân sách được điều chỉnh tương ứng. Thời hạn đơn vị dự toán cấp I và UBND cấp tỉnh gửi báo cáo quyết toán được chuyển từ trước ngày 5/7 sang ngày 10/7; thời hạn Bộ Tài chính trình báo cáo được điều chỉnh từ ngày 15/8 sang ngày 20/8. Chính phủ trình Quốc hội phê chuẩn quyết toán tại kỳ họp thường lệ cuối năm.
Việc rà soát đồng bộ các mốc thời gian và quy trình xử lý cuối năm nhằm tạo sự thống nhất giữa quản lý ngân sách và đầu tư công, đồng thời làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong thanh toán, quyết toán, hạn chế tình trạng kéo dài thời gian thực hiện dự toán không cần thiết.
Làm rõ quy định về đầu tư PPP và dự án khẩn cấp
Trong nhóm nội dung sửa đổi, hoàn thiện, dự thảo Luật cũng làm rõ việc áp dụng pháp luật đối với vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp và ngân sách nhà nước sử dụng trong các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP).
Theo đề xuất, việc quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư tại doanh nghiệp thực hiện theo pháp luật về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Riêng việc lập dự toán, thanh toán và quyết toán chi ngân sách nhà nước để đầu tư, bổ sung vốn nhà nước vào doanh nghiệp thực hiện theo dự thảo Luật và pháp luật có liên quan.
Đối với các dự án PPP, việc quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước thực hiện theo dự thảo Luật và pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Quy định này nhằm xác định rõ mối quan hệ giữa pháp luật ngân sách và pháp luật chuyên ngành, tạo cơ sở thống nhất cho quản lý nguồn vốn nhà nước trong các dự án có sự tham gia của khu vực tư nhân.
Dự thảo cũng sửa đổi khái niệm dự án đầu tư công khẩn cấp nhằm tránh trùng lặp và khác biệt trong cách hiểu với công trình khẩn cấp, cấp bách theo pháp luật về xây dựng.
Theo Bộ Tài chính, pháp luật về ngân sách và đầu tư công điều chỉnh trình tự, thủ tục quyết định dự án đầu tư công khẩn cấp; trong khi pháp luật về xây dựng điều chỉnh việc triển khai công trình khẩn cấp, cấp bách sau khi dự án đã được phê duyệt quyết định đầu tư. Hai nhóm quy định vì vậy được xác định theo các khâu khác nhau của quá trình triển khai dự án.
Việc phân định rõ phạm vi điều chỉnh sẽ góp phần hạn chế cách hiểu không thống nhất, tạo thuận lợi cho quá trình tổ chức thực hiện các dự án cần xử lý khẩn cấp, đồng thời bảo đảm tuân thủ các yêu cầu quản lý và kiểm soát nguồn lực nhà nước.
Nhìn tổng thể, nhóm nội dung sửa đổi, hoàn thiện tại dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) tập trung vào việc đồng bộ hóa các khâu quản lý ngân sách và đầu tư công, phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền, hoàn thiện cơ chế điều hành và nâng cao kỷ luật tài khóa. Đây là những điều chỉnh có ý nghĩa quan trọng nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất hơn cho việc huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực công, gắn quản lý ngân sách với yêu cầu nâng cao hiệu quả đầu tư và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
