Chuyển động lực tăng trưởng sang chiều sâu với công nghệ và sáng tạo

Công nghệ giúp nâng giá trị tạo ra từ vốn và lao động, đưa đổi mới sáng tạo thành động lực nâng cấp nền kinh tế.

Tạo nền tảng công nghệ cho chu kỳ tăng trưởng mới

Từ một nền kinh tế có thu nhập thấp, Việt Nam đã vươn lên với quy mô GDP khoảng 514 tỷ USD, gần ngưỡng thu nhập trung bình cao, khoảng 1 triệu doanh nghiệp tư nhân đang hoạt động và mạng lưới 19 Hiệp định thương mại tự do. Những thành quả ấy tạo nền móng quan trọng cho bước chuyển tiếp theo.

Trong thời gian dài, tăng trưởng được thúc đẩy bởi quá trình mở cửa, thu hút đầu tư, mở rộng vốn, tận dụng lực lượng lao động và lợi thế chi phí. Mô hình này đã phát huy hiệu quả trong quá trình công nghiệp hóa, tạo việc làm, mở rộng xuất khẩu và nâng cao thu nhập. Song khi nền kinh tế lớn dần, cùng một lượng vốn hoặc lao động nhưng khó tạo ra mức tăng trưởng tương đương trước đây.

Bài toán hiện nay đang chuyển từ “có thêm bao nhiêu nguồn lực” sang “tạo ra bao nhiêu giá trị từ nguồn lực hiện có”. Việt Nam bước vào thời kỳ già hóa dân số, dư địa mở rộng lực lượng lao động thu hẹp, hiệu quả sử dụng vốn còn hạn chế. Mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi một động lực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.

Những thay đổi về thể chế thời gian qua đang tạo cơ sở cho quá trình chuyển đổi ấy. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 lần đầu đưa khái niệm “đổi mới sáng tạo” vào hệ thống pháp luật, đặt cùng vị trí với khoa học và công nghệ. Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 cũng mở rộng phạm vi chi cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Điểm đáng chú ý là đổi mới sáng tạo đang dần được nhìn nhận như một cấu phần của năng lực cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ là hoạt động riêng của giới nghiên cứu hoặc các doanh nghiệp công nghệ. Khi thể chế và thị trường cùng hướng về nghiên cứu, phát triển, ứng dụng công nghệ, khả năng chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại sẽ được cải thiện.

Theo ông Phạm Hồng Quất, Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam hiện có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp, hơn 200 quỹ đầu tư mạo hiểm, hơn 200 tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp và khoảng 100 trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Mạng lưới hỗ trợ nghiên cứu, thương mại hóa công nghệ đang từng bước hình thành.

Dòng vốn tư nhân cho đổi mới sáng tạo cũng đã xuất hiện rõ hơn. Năm 2024, tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào startup Việt Nam đạt khoảng 529 triệu USD với 112 thương vụ. Năm 2025, chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu của Việt Nam xếp thứ 55 thế giới; TP. Hồ Chí Minh lần đầu lọt tốp 5 hệ sinh thái khởi nghiệp Đông Nam Á, trong khi Hà Nội và Đà Nẵng đều cải thiện thứ hạng.

Chính phủ cũng đã ban hành Nghị quyết số 86/NQ-CP về chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, xác lập định hướng tổng thể phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở quy mô quốc gia. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu có khoảng 10.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, thu hút 1,5 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm, hướng tới tốp 40 Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu và tốp 45 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu theo StartupBlink.

Doanh nghiệp phải trở thành trung tâm của cuộc chuyển đổi

Một nền kinh tế đổi mới sáng tạo không thể hình thành từ ngân sách nhà nước hay các trung tâm nghiên cứu đơn lẻ. Công nghệ chỉ thực sự tạo ra năng suất khi được hấp thụ bởi doanh nghiệp, đi vào dây chuyền sản xuất, quy trình quản trị, sản phẩm và thị trường. Vì vậy, câu chuyện quan trọng tiếp theo là khả năng của khu vực doanh nghiệp trong việc biến công nghệ thành năng lực cạnh tranh.

Ông Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết quy mô nền kinh tế số Việt Nam đạt 39 tỷ USD năm 2025, tăng từ 30 tỷ USD năm 2023 và 34 tỷ USD năm 2024. Việt Nam trở thành nền kinh tế số tăng trưởng nhanh thứ hai tại Đông Nam Á, với mức tăng trưởng 17%.

Trong cấu trúc ấy, thương mại điện tử đạt 25 tỷ USD, du lịch trực tuyến 4 tỷ USD, vận tải và giao đồ ăn 5 tỷ USD, nội dung nghe nhìn trực tuyến 6 tỷ USD. Mức độ tiếp cận AI cũng khá cao, với 81% người dùng tương tác với AI hằng ngày. Những con số này cho thấy khả năng tiếp nhận công nghệ của thị trường đang tăng nhanh, tạo tiền đề cho những mô hình kinh doanh mới.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển của kinh tế số chưa thể xem là bằng chứng cho việc Việt Nam đã làm chủ công nghệ. Chi cho R&D hiện mới khoảng 0,4% GDP, thấp hơn khá xa so với nhiều nền kinh tế có năng lực công nghệ cao. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu tăng đầu tư cho nghiên cứu, đồng thời cải thiện khả năng liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Huy Công, Viện trưởng Viện Phát triển Công nghệ tiên tiến, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhìn nhận đổi mới sáng tạo đã trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi, giữ vai trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh quốc gia và từng địa phương. Theo ông, mạng lưới trung tâm đổi mới sáng tạo có thể kết nối Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, hỗ trợ thương mại hóa công nghệ và ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy hướng đi này đã bắt đầu tạo kết quả cụ thể. Các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang kết nối nguồn lực, hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp, xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản, bảo quản và chế biến sâu nông sản. Đây là những lĩnh vực có khả năng chuyển công nghệ thành năng suất trực tiếp.

Để đổi mới sáng tạo trở thành động lực thực chất của tăng trưởng, Việt Nam cần tập trung 3 nhóm đột phá gồm: xây dựng thể chế cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế dữ liệu và AI; tập trung nguồn lực cho khoa học công nghệ, hạ tầng số, dữ liệu và nhân lực chất lượng cao; đồng thời đưa doanh nghiệp Việt Nam trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Nhìn từ mục tiêu tăng trưởng giai đoạn 2026-2030, năng suất sẽ là yếu tố quyết định. Công nghệ giúp nâng giá trị tạo ra từ vốn và lao động, đưa đổi mới sáng tạo thành động lực nâng cấp nền kinh tế. Đây cũng là nền tảng để kinh tế số hướng tới đóng góp 30% GDP vào năm 2030, với Nhà nước kiến tạo thể chế, nghiên cứu tạo tri thức và doanh nghiệp đưa công nghệ vào thị trường.