"Van giảm sốc" của nền kinh tế trước biến động giá dầu

Xăng dầu “mạch máu” của nền kinh tế hiện đại

Từ tháng 3/2026, những biến động địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là căng thẳng liên quan tới Iran và nguy cơ gián đoạn vận tải dầu qua eo biển Hormuz, tiếp tục khiến thị trường năng lượng toàn cầu đối mặt với áp lực bất ổn. Giá dầu thô thế giới liên tục biến động mạnh theo các diễn biến địa chính trị, kéo theo chi phí nhập khẩu nhiên liệu của nhiều quốc gia tăng cao.

Với Việt Nam, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch và vận tải đường bộ, xăng dầu không đơn thuần là mặt hàng tiêu dùng thiết yếu mà còn là “đầu vào của mọi đầu vào”. Chỉ cần giá nhiên liệu tăng hoặc nguồn cung thiếu ổn định, tác động sẽ nhanh chóng lan sang logistics, sản xuất công nghiệp, thực phẩm, thủy sản và hàng tiêu dùng.

Theo ông Trần Quốc Khánh, nguyên Thứ trưởng Bộ Công Thương, xung đột tại Trung Đông - một trong những trung tâm năng lượng lớn của thế giới - đã tác động sâu sắc tới thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu, giá khí biến động mạnh; chuỗi cung ứng bị gián đoạn; đặc biệt là chi phí vận tải gia tăng xuất phát từ những rủi ro địa chính trị ngày càng lớn.

“Trong bối cảnh đó, một thực tế rất rõ ràng là an ninh năng lượng không còn là câu chuyện của riêng ngành năng lượng nữa mà đã trở thành vấn đề liên ngành, liên lĩnh vực và có ý nghĩa chiến lược đối với mọi nền kinh tế, trong đó có Việt Nam”, ông Trần Quốc Khánh nhấn mạnh.

Số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, năm 2025, Việt Nam nhập khẩu 27,74 triệu tấn xăng dầu và khí hóa lỏng, tăng 3,3% so với năm trước, với trị giá khoảng 16,72 tỷ USD. Trong đó, lượng nhập khẩu từ Trung Đông đạt khoảng 6,5 tỷ USD, chiếm gần 39%.

Nhiều mặt hàng nhiên liệu chiến lược vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài. Nhu cầu dầu diesel hiện khoảng 11,5 triệu tấn nhưng sản xuất trong nước chỉ đáp ứng khoảng 56%. Điều này cho thấy nguồn nguyên liệu đầu vào cho xăng dầu và khí của Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu, đặc biệt là khu vực Trung Đông.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý I/2026, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tăng 3,51%, chịu tác động lớn từ giá xăng dầu và chi phí đầu vào gia tăng. Riêng tháng 3/2026, CPI tăng 1,23% so với tháng trước; tăng 2,44% so với tháng 12/2025 và tăng 4,65% so với cùng kỳ năm trước - mức tăng cao nhất của tháng 3 trong vòng 5 năm trở lại đây. Nguyên nhân chủ yếu do giá xăng tăng 29,72% và dầu diesel tăng tới 57,03% theo diễn biến giá thế giới trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông. Giá vận tải hành khách cũng tăng mạnh, trong đó vận tải hàng không tăng 23,19%, đường sắt tăng 13,92%.

Những con số này cho thấy xăng dầu không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới nhóm giao thông mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa lên toàn bộ rổ hàng hóa tiêu dùng. Trong điều hành kinh tế vĩ mô, giá xăng dầu tăng luôn tạo áp lực lên lạm phát. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, điều nguy hiểm hơn nằm ở nguy cơ đứt gãy nguồn cung. Bởi nếu giá tăng, Nhà nước vẫn có thể sử dụng nhiều công cụ điều hành để giảm tốc độ truyền dẫn vào nền kinh tế. Nhưng nếu thị trường thiếu hàng, tác động sẽ lan rộng và nhanh hơn rất nhiều.

TS. Lê Xuân Nghĩa, nguyên Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng cho biết, mô hình tính toán cho thấy nếu giá dầu tăng 10% thì lạm phát sẽ tăng khoảng 0,2 - 0,3 điểm phần trăm. Trong bối cảnh đó, việc giảm lãi suất để hỗ trợ tăng trưởng sẽ trở nên khó khăn hơn. Nếu nới lỏng chính sách tiền tệ quá sớm, lạm phát có thể bùng phát mạnh hơn trong các năm tiếp theo. Đây là thách thức lớn đối với điều hành kinh tế vĩ mô không chỉ trong ngắn hạn mà còn trong trung hạn.

Giải bài toán cho nền kinh tế trước biến động năng lượng toàn cầu

Nhìn lại năm 2022, đây được xem là giai đoạn cho thấy rõ nhất mức độ phụ thuộc của nền kinh tế vào xăng dầu. Sau xung đột Nga - Ukraine, giá dầu Brent có thời điểm vượt ngưỡng 120 USD/thùng, kéo giá nhiên liệu toàn cầu leo thang.

Tại Việt Nam, ngày 21/6/2022, giá xăng RON95 vượt hơn 32.000 đồng/lít - mức cao nhất trong lịch sử điều hành giá xăng dầu trong nước. Không chỉ áp lực về giá, thị trường thời điểm đó còn xuất hiện nguy cơ thiếu hụt nguồn cung cục bộ tại nhiều địa phương. Thực tế này cho thấy điều thị trường lo ngại nhất không phải giá cao, mà là thiếu hàng và đứt gãy chuỗi cung ứng.

Thực tế quốc tế cũng cho thấy, nhiều quốc gia từng đối mặt với khủng hoảng xã hội chỉ vì gián đoạn nhiên liệu kéo dài. Sri Lanka từng rơi vào khủng hoảng năng lượng khiến giao thông đình trệ, sản xuất suy giảm. Tại Anh, năm 2021, tình trạng thiếu nhiên liệu cục bộ đã dẫn tới cảnh người dân xếp hàng dài tại các trạm xăng.

Theo Bộ Công Thương, công tác điều hành giá xăng dầu thời gian qua được thực hiện theo hướng chủ động, linh hoạt nhằm hạn chế tác động của giá thế giới tới thị trường trong nước và CPI. Điều này phản ánh rõ thực tế: xăng dầu không chỉ là câu chuyện thương mại mà đã trở thành một cấu phần của ổn định kinh tế vĩ mô.

Nhìn từ thực tế, trong các giai đoạn khó khăn nhất, yếu tố giúp thị trường không rơi vào đứt gãy diện rộng chính là khả năng duy trì chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp đầu mối lớn. Trong bất kỳ cuộc khủng hoảng năng lượng nào, doanh nghiệp đầu mối sở hữu hệ thống kho bể, cảng nhập khẩu, phương tiện vận tải và mạng lưới phân phối rộng khắp luôn đóng vai trò “bộ giảm xóc” của thị trường năng lượng.

Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh năng lượng chủ lực của Việt Nam như Petrolimex, Petrovietnam, PVOIL, BSR hay Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn đang thể hiện rõ vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng và khả năng tự chủ của nền kinh tế. Trong đó, với hệ thống kho bể hơn 2,2 triệu m3, Petrolimex hiện giữ vai trò chủ lực của thị trường xăng dầu Việt Nam với hệ thống cơ sở hạ tầng quy mô lớn và đồng bộ.

Trong các giai đoạn thị trường biến động mạnh, năng lực tồn chứa và điều phối của những hệ thống phân phối lớn trở thành yếu tố quan trọng giúp duy trì lưu thông hàng hóa và hạn chế đứt gãy cục bộ. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia luôn duy trì các doanh nghiệp năng lượng có quy mô đủ lớn để giữ vai trò điều tiết thị trường trong các tình huống khẩn cấp.

Chỉ một biến động nhỏ của thị trường nhiên liệu cũng có thể tạo hiệu ứng domino lên toàn bộ nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, những hệ thống hạ tầng đủ lớn để duy trì nguồn cung liên tục, bảo đảm dự trữ và giữ nhịp lưu thông thị trường đang trở thành một phần quan trọng của năng lực tự chủ kinh tế quốc gia.