Từ hỗ trợ sang kiến tạo: Mở đường để doanh nghiệp nhỏ và vừa lớn lên

Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển dựa trên năng lực nội tại.

Khi tín dụng bắt đầu nhìn vào sức khỏe doanh nghiệp

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn vẫn là một trong những rào cản lớn nhất trên hành trình mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, khu vực này chiếm khoảng 98,4% tổng số doanh nghiệp cả nước, song tỷ lệ tiếp cận dư nợ tín dụng mới khoảng 19-20%. Khoảng cách này cho thấy cần một cách tiếp cận mới về vốn.

Thay vì nhìn vào câu hỏi doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản thế chấp, hướng tiếp cận mới đặt trọng tâm vào khả năng tạo ra dòng tiền và trả nợ. Dữ liệu, phương án sản xuất kinh doanh, đơn hàng, dòng tiền và vị trí trong chuỗi giá trị có thể trở thành căn cứ để tổ chức tín dụng đánh giá khách hàng. Đây là thay đổi quan trọng trong cách nhận diện năng lực doanh nghiệp.

Dự thảo đề xuất mở rộng các loại tài sản có thể được xem xét trong quan hệ tín dụng, gồm động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản vô hình, các khoản phải thu, hàng lưu kho và hàng hóa luân chuyển. Tuy nhiên, để những tài sản này thực sự trở thành cơ sở vay vốn, thị trường cần phương pháp định giá đáng tin cậy, hồ sơ pháp lý rõ ràng và cơ chế quản lý rủi ro phù hợp.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ảnh: Quochoi.vn

Cho ý kiến về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu tạo đột phá về chính sách, chuyển từ hỗ trợ theo khả năng cung cấp của Nhà nước sang đáp ứng nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo bằng kết quả đầu ra. Trong đó, khơi thông nguồn lực tài chính, tín dụng được xác định là điểm đột phá then chốt.

Câu hỏi “Tiền ở đâu? Vốn ở đâu?” của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn vì thế cần được nhìn rộng hơn câu chuyện nới điều kiện vay. Một thị trường tín dụng hiệu quả phải giúp ngân hàng nhìn thấy sức khỏe thực của doanh nghiệp thông qua dữ liệu, dòng tiền và đơn hàng. Khi thông tin đầy đủ hơn, việc đánh giá rủi ro có cơ sở hơn, mở thêm cơ hội tiếp cận vốn.

Muốn ngân hàng dựa nhiều hơn vào dữ liệu, doanh nghiệp cũng phải thay đổi cách quản trị. Báo cáo tài chính cần minh bạch, dòng tiền cần được kiểm soát, các giao dịch cần có khả năng kiểm chứng. Khi hoạt động kinh doanh được phản ánh rõ qua dữ liệu, doanh nghiệp có thêm một loại “tài sản” quan trọng: mức độ tin cậy trong mắt tổ chức tín dụng.

Bài toán vốn còn liên quan đến cơ chế chia sẻ rủi ro. Ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và tài chính của Quốc hội cho rằng quỹ hoạt động chưa hiệu quả không đồng nghĩa phải loại bỏ công cụ này. Vấn đề đặt ra là tái cấu trúc mô hình, gắn hoạt động của quỹ với bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất, mặt bằng sản xuất kinh doanh và khởi nghiệp, qua đó tăng khả năng tiếp sức cho doanh nghiệp.

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, 19 trong tổng số 24 quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương còn hoạt động, song hiệu quả nhìn chung còn hạn chế. Sau 13 năm, doanh số bảo lãnh đạt khoảng 43.000 tỷ đồng với 2.100 hợp đồng cho khoảng 1.000 doanh nghiệp. Những con số này cho thấy nguồn lực đã có, song cần một cơ chế vận hành hiệu quả hơn để vốn thực sự đến được nơi có nhu cầu.

Trao quyền lựa chọn, tạo động lực trưởng thành

Nếu vốn là một cánh cửa quan trọng, chất lượng dịch vụ hỗ trợ lại quyết định doanh nghiệp có thể đi được bao xa. Dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đề xuất cơ chế phiếu hỗ trợ, hay voucher, để doanh nghiệp tự lựa chọn dịch vụ phù hợp với nhu cầu thực tế. Từ tư vấn, đào tạo đến chuyển đổi số, voucher có thể giúp giảm một phần chi phí khi doanh nghiệp tìm kiếm giải pháp.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, đây là cách hỗ trợ thiết thực, trao thêm quyền quyết định cho doanh nghiệp thay vì để cơ quan nhà nước lựa chọn trước dịch vụ. Khi doanh nghiệp được tự tìm kiếm nhà cung cấp, thị trường tư vấn, đào tạo và dịch vụ hỗ trợ cũng có thêm động lực nâng chất lượng để đáp ứng nhu cầu.

Cách làm này cũng thay đổi vai trò của Nhà nước. Thay vì trực tiếp quyết định doanh nghiệp cần gì, chính sách tạo điều kiện để doanh nghiệp tự xác định nhu cầu và lựa chọn giải pháp. “Đây là nền tảng của tư duy kiến tạo: Nhà nước tạo khung, tạo nguồn lực và mở đường; doanh nghiệp chủ động sử dụng cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh”, ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh.

Tinh thần ấy cũng được thể hiện qua việc dự thảo mở rộng diện doanh nghiệp được tiếp cận chính sách. Doanh nghiệp nhỏ và vừa được xác định với quy mô lao động bình quân năm không quá 300 người, cùng một trong hai tiêu chí về nguồn vốn hoặc doanh thu. Ngưỡng mới cao hơn quy định hiện hành, qua đó mở rộng phạm vi doanh nghiệp có thể hưởng chính sách.

Cùng với mở rộng diện tiếp cận, dự thảo dành trọng tâm cho những nhóm có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới, gồm doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh, doanh nghiệp kinh doanh bền vững, doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị và doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài. Chính sách được thiết kế theo nhu cầu và hướng phát triển của từng nhóm.

Động lực tăng trưởng còn đến từ công nghệ. Dự thảo đề xuất cho phép doanh nghiệp nhỏ và vừa trích tối đa 20% thu nhập tính thuế để lập quỹ phát triển khoa học và công nghệ; chi phí nghiên cứu và phát triển được tính bằng 200% chi phí thực tế khi xác định thu nhập chịu thuế. Doanh nghiệp cũng được hỗ trợ tiếp cận máy móc, phần mềm, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và sản xuất thông minh.

Mặt bằng sản xuất cũng được đưa vào nhóm chính sách trọng tâm. Dự thảo đề xuất bố trí bình quân 20 ha tại mỗi khu công nghiệp, cụm công nghiệp hoặc 5% tổng diện tích trên địa bàn để doanh nghiệp nhỏ và vừa thuê, thuê lại; giảm tối thiểu 30% tiền thuê lại đất trong 5 năm đầu. Đây là giải pháp hướng tới giảm chi phí cố định, tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp đầu tư và mở rộng.

Sau cùng, hiệu quả của Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được đo bằng khả năng doanh nghiệp lớn lên. Một chính sách có giá trị khi giúp doanh nghiệp nâng năng suất, cải thiện quản trị, tiếp cận vốn, ứng dụng công nghệ, tham gia chuỗi giá trị và tạo thêm việc làm. Từ hỗ trợ ban đầu, mục tiêu cuối cùng phải là hình thành năng lực tự phát triển và tự đứng vững.

Ông Nguyễn Hoa Cương, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) “Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được kỳ vọng sẽ mở ra một bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách, mở rộng dư địa cho một Nhà nước kiến tạo, đồng thời tiếp thu những quan điểm tiến bộ của các tổ chức quốc tế và xác lập rõ doanh nghiệp nhỏ và vừa là trung tâm của chính sách. Theo đó, Nhà nước cần phát huy cao nhất vai trò kiến tạo phát triển với chi phí thấp nhất nhưng tác động lớn nhất, hỗ trợ đúng nơi, đúng lúc, vận hành hiệu quả và hạn chế tối đa sự can thiệp vào thị trường. Quan trọng hơn, mọi chính sách cuối cùng phải tạo được động lực để doanh nghiệp nhỏ và vừa tự đổi mới, nâng cao năng lực, làm chủ vận mệnh và vươn lên bằng chính sức mạnh của mình”.