TP. Hồ Chí Minh trước cơ hội phát triển “kinh tế bạc” từ làn sóng già hóa dân số

Ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.Hồ Chí Minh chủ trì hội thảo. Ảnh: T.H

Chưa giàu đã già!

Tại hội thảo ngày 17/3 do Viện Nghiên cứu Phát triển TP.Hồ Chí Minh và Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế TP.Hồ Chí Minh tổ chức, các chuyên gia nhận định già hóa dân số không còn là câu chuyện an sinh đơn thuần mà cần được nhìn nhận như một động lực phát triển kinh tế mới.

Theo ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP.Hồ Chí Minh, Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và dự kiến đến năm 2036 sẽ trở thành quốc gia “dân số già”, với khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên. Đáng chú ý, tốc độ chuyển từ “già hóa” sang “dân số già” của Việt Nam chỉ khoảng 25 năm – thuộc nhóm nhanh nhất thế giới.

Riêng tại TP.Hồ Chí Minh, đến cuối năm 2025, Thành phố có khoảng 1,6–1,7 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11–12% dân số. Trong bối cảnh tuổi thọ tăng, mức sinh duy trì thấp, nhóm dân số cao tuổi sẽ tiếp tục gia tăng nhanh trong thời gian tới.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu chỉ nhìn người cao tuổi như đối tượng trợ cấp, phụ thuộc ngân sách, Thành phố sẽ phải đối mặt với áp lực lớn về chi phí y tế, quỹ hưu trí, bảo hiểm xã hội và tỷ lệ phụ thuộc dân số. Trong khi đó, nếu có cách tiếp cận mới, người cao tuổi hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phát triển thông qua lao động linh hoạt, cố vấn nghề nghiệp, truyền nghề, đào tạo kỹ năng, tham gia kinh tế chăm sóc và khởi nghiệp cộng đồng.

Đây cũng là tinh thần của Quyết định 383/QĐ-TTg ngày 21/2/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn 2045, trong đó xác định người cao tuổi là nguồn lực quan trọng và khuyến khích khu vực tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ chăm sóc.

Xây dựng hệ sinh thái kinh tế bạc

Từ quy mô hơn 1,6 triệu người cao tuổi cùng lực lượng lớn người trung niên sắp nghỉ hưu, TP.Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội hình thành một thị trường tiêu dùng đặc thù với nhiều dư địa phát triển. “Kinh tế bạc” được đánh giá có thể trở thành một lĩnh vực tăng trưởng mới nếu thành phố sớm xây dựng hệ sinh thái dịch vụ và chính sách phù hợp.

Thị trường này bao gồm hàng loạt ngành hàng, dịch vụ như chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở thông minh, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt độc lập, du lịch nghỉ dưỡng, giải trí, văn hóa và các dịch vụ chăm sóc dài hạn.

TS. Đoàn Hữu Minh, Chương trình Tăng trưởng Bao trùm và An sinh xã hội, UNFPA Vietnam cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam đang tiến gần đến mốc “dân số già” vào năm 2034, việc xây dựng nền kinh tế bạc không còn là giải pháp an sinh thuần túy mà đã trở thành chiến lược đột phá để quốc gia thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Ông cho rằng, tận dụng lợi thế từ Nghị quyết 98, TP.Hồ Chí Minh cần nghiên cứu 3 khung lý thuyết và thực thi 6 nhóm giải pháp chính sách. Thành phố cần xây dựng thị trường lao động 50+ linh hoạt, đồng thời kiến tạo hệ sinh thái Age-Tech thông qua các cơ chế thử nghiệm và hỗ trợ khởi nghiệp. Hệ thống y tế cần chuyển dịch sang mô hình chăm sóc tích hợp dài hạn, song hành với việc đẩy mạnh học tập suốt đời và chuyển đổi số cho NCT. Cuối cùng, việc chuẩn hóa quy hoạch đô thị theo hướng “khu phố 15 phút” và chuyên nghiệp hóa nghề chăm sóc sẽ là những mắt xích quan trọng để xây dựng một xã hội già hóa nhân văn, bao trùm và thịnh vượng.

Nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng, TP.Hồ Chí Minh cần tận dụng các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 để đi đầu thí điểm các mô hình mới trong lĩnh vực "kinh tế bạc". Thành phố có thể triển khai các “sandbox” chính sách nhằm kiểm chứng các mô hình chăm sóc, tài chính và công nghệ trước khi nhân rộng; đồng thời chuẩn hóa các mô hình dịch vụ cộng đồng đang hình thành tự phát như câu lạc bộ sức khỏe, không gian sinh hoạt cho người cao tuổi thành chuỗi dịch vụ chuyên nghiệp.

Nhiều dịch vụ chăm sóc người già đang được các doanh nghiệp quan tâm phát triển. Ảnh: Đinh Hằng

Về định hướng phát triển, các chuyên gia đề xuất TP.Hồ Chí Minh xây dựng hệ sinh thái tích hợp giữa y tế – công nghệ – du lịch – quy hoạch đô thị – tài chính. Mô hình chăm sóc cần chuyển từ dưỡng lão nội trú sang “già hóa tại chỗ”, ưu tiên chăm sóc tại nhà và cộng đồng, với các trung tâm phục hồi chức năng đóng vai trò hạt nhân. Công nghệ như AI, robot hỗ trợ, hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông cần được ứng dụng mạnh để nâng cao khả năng sống độc lập của người cao tuổi.

Bên cạnh đó, TP.Hồ Chí Minh có thể phát triển thành trung tâm nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi của khu vực, gắn với du lịch sinh thái, trị liệu và chăm sóc chuyên sâu. Quy hoạch đô thị cũng cần chuyển theo hướng “thân thiện với người cao tuổi”, phát triển mô hình “khu phố 15 phút”, TOD quanh các ga metro, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong bán kính ngắn.

Ở góc độ tài chính, nhiều đề xuất đáng chú ý được đưa ra, như: phát triển hệ thống hưu trí đa tầng, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, bảo hiểm hưu trí thương mại, quỹ REITs cho hạ tầng chăm sóc, quỹ đầu tư tác động xã hội và quỹ đầu tư cho khởi nghiệp công nghệ già hóa. Các chuyên gia cho rằng, nếu làm tốt, "kinh tế bạc" không chỉ giúp thành phố thích ứng với già hóa dân số mà còn góp phần tạo dựng một mô hình phát triển nhân văn, bao trùm và bền vững.