Kinh tế nhà nước: Tiên phong, dẫn dắt trong hành trình phát triển mới

Đóng góp vào tăng trưởng vĩ mô

Từ một khu vực vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung với hiệu quả thấp, kinh tế nhà nước đã từng bước thích ứng với cơ chế thị trường, nâng cao hiệu quả và đóng góp tích cực vào tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm quốc phòng - an ninh và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội.

Sau gần 40 năm Đổi mới, kinh tế nhà nước đã đạt được những thành tựu to lớn. Ảnh Lê Toàn.

Sau 80 năm xây dựng và phát triển, đặc biệt sau gần 40 năm Đổi mới, kinh tế nhà nước đã đạt được những thành tựu to lớn về đất đai và tài nguyên, vùng trời, vùng biển, không gian; hệ thống kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư; ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính ngoài ngân sách; doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức tín dụng nhà nước; vốn nhà nước tại doanh nghiệp; các đơn vị sự nghiệp công lập.

Theo thống kê, tổng giá trị 19 loại tài sản công kết cấu hạ tầng năm 2025 đạt gần 12 triệu tỷ đồng, góp phần quan trọng thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế, xã hội, bảo đảm an ninh – quốc phòng quốc gia, an ninh kinh tế, an ninh nguồn nước, đặc biệt là hệ thống hạ tầng giao thông, hạ tầng năng lượng, hạ tầng nông nghiệp và phát triển nông thôn, hạ tầng thương mại, hạ tầng y tế, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao du lịch và các hạ tầng xã hội khác.

Thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, Đảng bộ Bộ Tài chính ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Kế hoạch nhằm quán triệt để thống nhất quan điểm xây dựng, phát triển kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế; kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường; cạnh tranh bình đẳng, tiếp cận công bằng với các khu vực kinh tế khác; nguồn lực kinh tế nhà nước được rà soát, thống kê, đánh giá, hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường.

Quy mô thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2021-2025 ước đạt 9,4 triệu tỷ đồng, gấp 1,36 lần giai đoạn trước. Tỷ lệ huy động vào ngân sách nhà nước bình quân đạt khoảng 18,3% GDP. Cơ cấu thu bền vững hơn với tỷ trọng thu nội địa đạt 83,3%. Chi đầu tư phát triển chiếm khoảng trên 32% tổng chi, góp phần quan trọng vào xây dựng hạ tầng chiến lược. Cân đối ngân sách nhà nước được duy trì theo các mục tiêu đề ra.

Cùng với đó, quy mô dự trữ liên tục tăng về giá trị tuyệt đối, từ 8.493 tỷ đồng (năm 2011) lên 13.574 tỷ đồng (năm 2024), bao gồm 13 nhóm hàng với 75 mặt hàng thiết yếu, phục vụ kịp thời các tình huống đột xuất như đại dịch COVID-19 và thiên tai.

Hiện có 22 quỹ do Trung ương quản lý, với tổng số dư nguồn quỹ dự kiến cuối năm 2024 đạt khoảng 1.594,1 nghìn tỷ đồng. Các quỹ lớn như Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế chiếm tới 91% tổng nguồn lực, đóng vai trò trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội.

Đáng chú ý, về doanh nghiệp nhà nước, tính đến năm 2025, cả nước có 671 doanh nghiệp nhà nước, mặc dù chỉ chiếm 0,23% tổng số doanh nghiệp nhưng nắm giữ khối tài sản lên tới trên 4 triệu tỷ đồng (chưa tính doanh nghiệp nhà nước là các ngân hàng thương mại Nhà nước). Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước ngày càng cải thiện, tỷ lệ sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) năm 2023 đạt 13,1% (so với 2,4% của khu vực tư nhân), năng suất lao động đạt 4,5 tỷ đồng/người, cao hơn các khu vực khác. Doanh nghiệp nhà nước đóng góp tới 27,2% tổng thu ngân sách nhà nước toàn quốc (năm 2024).

Khối các ngân hàng thương mại nhà nước đóng vai trò chủ lực với tổng tài sản 9,36 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 50% thị phần tín dụng toàn hệ thống, hoạt động kinh doanh hiệu quả, bảo toàn và phát triển vốn nhà nước, kiểm soát tốt rủi ro, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với ngân sách.

Ngoài ra, có 142 doanh nghiệp thuộc diện vốn nhà nước tại doanh nghiệp nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống với tổng tài sản gần 111 nghìn tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế năm 2024 đạt 6.589 tỷ đồng…

Đánh giá về vai trò trụ cột của kinh tế nhà nước, TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội nhận định, nhìn lại chặng đường phát triển đã qua, có thể thấy những đóng góp rất lớn của kinh tế khu vực nhà nước. Theo đó, kinh tế nhà nước thực sự là đòn bẩy quan trọng giúp cho nền kinh tế Việt Nam ổn định vĩ mô, góp phần vào tốc độ tăng trưởng của cả nhiệm kỳ này khoảng 6,3 - 6,5%.

Đặc biệt ở những giai đoạn khó khăn của nền kinh tế như đại dịch Covid - 19, với các chính sách tài khóa, kinh tế khu vực nhà nước, được điều hành thông qua các công cụ trực tiếp như giảm thuế, phí và lệ phí trong thời gian đại dịch Covid và thời gian phục hồi kinh tế đã hỗ trợ cho doanh nghiệp, người dân và cho cả nền kinh tế nhanh chóng hồi phục.

Nhìn tổng thể, khu vực kinh tế nhà nước đã đóng vai trò “vùng đệm”, chia sẻ gánh nặng ngân sách, bảo đảm chuỗi cung ứng, bình ổn giá cả, duy trì sản xuất thiết yếu và thực hiện các nhiệm vụ công ích mà khu vực tư nhân không thể hoặc không muốn làm. Điều đó khẳng định vị thế khu vực nhà nước như lực lượng trung thành và hiệu quả nhất trong việc bảo vệ ổn định kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội.

“Càng qua các sự việc khủng hoảng, khẩn nguy như vậy mới thấy vai trò của kinh tế nhà nước rất quan trọng trong nền kinh tế, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội, ổn định xã hội nhưng đồng thời là bệ đỡ cho nền kinh tế Việt Nam vươn lên sau khủng khoảng”, TS. Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh.

Tuy nhiên, cạnh những thành tựu đạt được, kinh tế nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập. Chính sách pháp luật về kinh tế nhà nước chậm đổi mới, chưa theo kịp thực tiễn phát triển của nền kinh tế. Quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát, chưa thể hiện rõ vai trò chủ đạo, chi phối trong nền kinh tế quốc dân.

Các doanh nghiệp nhà nước- lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí, nguồn lực đang nắm giữ; năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; chưa đóng vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu.

Phát huy vai trò tiên phong, định hướng chiến lược

Nhằm phát huy hơn nữa vai trò của kinh tế nhà nước, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa đất nước ta trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, ngày 6/1/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước.

Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt mục tiêu nâng cao hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong, định hướng chiến lược của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược; dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển; góp phần thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia; thúc đẩy tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao đời sống người dân; góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Nghị quyết số 79-NQ/TW đã thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy và cách tiếp cận đối với kinh tế nhà nước. Ảnh Lê Toàn.

Theo đó, phấn đấu đến năm 2030, tỷ lệ huy động nguồn ngân sách giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 18% GDP; bội chi ngân sách khoảng 5% GDP; nợ công không quá 60% GDP; tỷ trọng chi đầu tư phát triển khoảng 35 - 40% tổng chi ngân sách, tỉ trọng chi thường xuyên khoảng 50 - 55% tổng chi ngân sách. Phấn đấu mức dự trữ quốc gia đạt tối thiểu 1% GDP vào năm 2030.

Cùng với đó, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; xây dựng một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, công nghệ hiện đại, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt các doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào một số chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt, chiến lược của nền kinh tế; 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.

Đồng thời, phấn đấu có ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất khu vực Châu Á về tổng tài sản; phát triển 4 ngân hàng thương mại nhà nước đi đầu, tiên phong về công nghệ, năng lực quản trị, chủ lực, chủ đạo về quy mô, thị phần, khả năng điều tiết thị trường trong toàn hệ thống ngân hàng…

Tầm nhìn đến năm 2045, kinh tế nhà nước trở thành nền tảng vững chắc bảo đảm tự chủ chiến lược, tự cường và sức cạnh tranh toàn diện của nền kinh tế; quản trị hiện đại, minh bạch, hiệu quả, có năng lực cạnh tranh cao và hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu, cung ứng dịch vụ công chất lượng cao, khẳng định tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội; cùng với các khu vực kinh tế khác hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Phấn đấu đến năm 2045, mức dự trữ quốc gia đạt 2% GDP; khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; 5 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, TS. Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước vừa được Bộ Chính trị ban hành đã thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy và cách tiếp cận đối với kinh tế nhà nước, với phạm vi bao trùm, giải pháp đồng bộ và định hướng triển khai quyết liệt nhằm đưa khu vực này thực sự phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Theo đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW có một điểm rất khác biệt, đó là cách tiếp cận toàn diện và thống nhất hơn về khái niệm kinh tế nhà nước. Cụ thể, Nghị quyết đã xác định rõ ràng, bao trùm và đầy đủ hơn khái niệm kinh tế nhà nước. Trong đó, đất đai, tài nguyên, tài sản kết cấu hạ tầng, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính nhà nước được xác định là nguồn lực quan trọng, đồng thời bao gồm các chủ thể như doanh nghiệp nhà nước, tổ chức tín dụng nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập. Đây là điểm mới rất quan trọng, giúp định hình rõ phạm vi, nội hàm của kinh tế nhà nước, tạo sự thống nhất trong nhận thức và triển khai.

Nghị quyết số 79-NQ/TW đưa ra một số giải pháp có tính mới, “đột phá”, nhằm tạo ra cơ hội nâng cao hiệu quả hoạt động của kinh tế nhà nước.

“Một điểm mới đáng chú ý khác là Nghị quyết nhấn mạnh việc đánh giá hiệu quả kinh tế nhà nước không chỉ dựa trên tiêu chí kinh tế, mà còn phải xem xét đầy đủ các yếu tố xã hội, môi trường, hướng tới phát triển bền vững. Đây là cách tiếp cận tiến bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, TS. Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh.

Chiếm lĩnh “những cao điểm chiến lược chỉ huy” của nền kinh tế

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 25/2, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, những năm gần đây, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tư nhân đã tạo thành hai trụ cột quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Song song với đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm các cân đối lớn, ổn định, điều tiết vĩ mô và thực hiện những nhiệm vụ chiến lược trung và dài hạn liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng, an ninh tài chính, tiền tệ, an ninh viễn thông, hạ tầng thiết yếu và những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, nói cách khác, kinh tế nhà nước phải chiếm lĩnh được “những cao điểm chiến lược chỉ huy” của nền kinh tế”.

Để thực sự chiếm lĩnh “những cao điểm chiến lược” của nền kinh tế, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, khu vực kinh tế nhà nước phải được cơ cấu lại mạnh mẽ, tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt, địa bàn trọng yếu, có tính chiến lược và sức lan tỏa cao. Vai trò chủ đạo phải được chứng minh bằng năng lực dẫn dắt, bằng hiệu quả, bằng đóng góp thực chất cho ổn định vĩ mô, cho an ninh kinh tế và cho phát triển trung và dài hạn.

Theo đó, kinh tế nhà nước phải có những đóng góp mang tính đột phá vào năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm duy trì ổn định và can thiệp kịp thời khi xuất hiện rủi ro mang tính hệ thống.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, trong giai đoạn mới, kinh tế nhà nước phải thực sự được cụ thể hóa thành 5 “điểm tựa” lớn về an ninh và chủ quyền kinh tế; về điều tiết, ổn định và sức chống chịu; về dẫn dắt cho khu vực tư nhân; về dẫn dắt đổi mới sáng tạo và công nghệ lõi và điểm tựa về chuẩn mực quản trị và liêm chính công vụ trong kinh tế.