Kiểm soát lạm phát trong vòng xoáy giá năng lượng: Mở dư địa phối hợp tài khóa - tiền tệ (Bài 1): Chính sách tiền tệ chuyển sang “giữ nhịp”

Bài toán đặt ra là “giữ cân bằng như thế nào” giữa lãi suất, tỷ giá và tăng trưởng, cũng như kiểm soát lạm phát. Ảnh minh hoạ: Đức Thanh

BÀI 1: CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ CHUYỂN SANG "GIỮ NHỊP"

Áp lực lạm phát đang quay trở lại trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động phức tạp, khó lường, khó dự báo, đặc biệt từ xung đột quân sự, khiến giá năng lượng tăng đột biến và khan hiếm. Trong khi đó, chính sách tiền tệ không còn nhiều dư địa nới lỏng như trước, mà buộc phải chuyển sang trạng thái “giữ nhịp”, ưu tiên ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát.

Lạm phát chưa hạ nhiệt, rủi ro gia tăng

Bức tranh kinh tế toàn cầu trong quý I/2026 cho thấy áp lực lạm phát chưa được giải tỏa như kỳ vọng.

Báo cáo về tình hình kinh tế - xã hội tháng 3 và quý I/2026 của Bộ Tài chính tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 3/2026 cho biết, ngay từ đầu năm, thế giới đã biến động dữ dội, đặc biệt là từ cuối tháng 2, xung đột tại Trung Đông leo thang nhanh chóng. Hơn nữa, trong tháng 3, Mỹ khởi xướng hàng loạt cuộc điều tra thương mại. Vì thế, tăng trưởng kinh tế thế giới được dự báo chậm lại, lạm phát, nợ công toàn cầu có xu hướng tăng; nhiều nền kinh tế lớn duy trì hoặc thắt chặt thận trọng chính sách tiền tệ, đồng thời tiếp tục mở rộng tài khoá để kiềm chế đà tăng giá trong nước và hỗ trợ tăng trưởng.

Báo cáo về thị trường tiền tệ mới công bố của Công ty Chứng khoán MB (MBS) cũng nêu, chỉ số DXY đo lường sức mạnh của đồng USD đã tăng mạnh 3% trong tháng 3, lên mức 100,51 điểm, đánh dấu mức tăng theo tháng mạnh nhất kể từ tháng 7/2025. Động lực chính đến từ việc giá dầu có thời điểm chạm gần 120 USD/thùng - mức cao nhất trong 4 năm. Giá dầu tăng không chỉ phản ánh rủi ro nguồn cung, mà còn trực tiếp làm gia tăng áp lực lạm phát toàn cầu, qua đó củng cố sức mạnh của đồng USD.

Cùng với đó, kỳ vọng về việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cắt giảm lãi suất đã thay đổi đáng kể. Theo công cụ FedWatch của CME được MBS dẫn lại, khả năng Fed giảm lãi suất trong năm 2026 gần như bị loại bỏ và thời điểm nới lỏng tiếp theo có thể lùi đến tận năm 2027. Trước đó, ngày 18/3/2026, Fed quyết định giữ nguyên lãi suất ở mức 3,5-3,75% trong bối cảnh lạm phát vẫn dai dẳng và rủi ro địa chính trị gia tăng.

Những yếu tố này tạo ra áp lực kép đối với các nền kinh tế mới nổi, trong đó có Việt Nam, thông qua kênh tỷ giá và giá nhập khẩu. Giá năng lượng tăng kéo theo chi phí sản xuất, vận tải và logistics, trong khi đồng USD mạnh lên khiến chi phí nhập khẩu gia tăng, qua đó làm dấy lên nguy cơ “nhập khẩu lạm phát”.

Ở trong nước, áp lực này đã phần nào thể hiện qua diễn biến chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Theo báo cáo của Cục Thống kê, CPI quý I/2026 tăng 3,51% so với cùng kỳ, lạm phát cơ bản tăng 3,63%, thấp hơn mục tiêu cả năm (khoảng 4,5%). Tuy nhiên, các nhóm hàng như nhà ở, vật liệu xây dựng, hàng ăn và dịch vụ ăn uống, giao thông, giáo dục tiếp tục là những yếu tố chính kéo mặt bằng giá đi lên. Trong đó, nhóm nhà ở và vật liệu xây dựng bình quân quý I/2026 tăng 5,69% so với cùng kỳ năm trước; nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 4,55%.

Mức tăng của lạm phát cơ bản theo tháng so với cùng kỳ năm trước. Nguồn: Cục Thống kê

Riêng trong tháng 3/2026, CPI tăng 4,65% so với cùng kỳ năm trước, là mức tăng CPI cao nhất của tháng 3 so với cùng kỳ năm trước trong 5 năm qua.

Trong đó, tăng mạnh nhất là nhóm giao thông khi tăng tới 12,85%, chủ yếu do giá xăng dầu tăng mạnh: Chỉ số giá xăng tăng 29,72%; chỉ số giá dầu diezen tăng 57,03% do giá xăng dầu thế giới tăng cao trong bối cảnh xung đột vũ trang tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu. Qua đó kéo theo chi phí vận tải cũng tăng mạnh.

Có thể thấy, dù lạm phát vẫn trong mục tiêu kiểm soát, nhưng xu hướng tăng trong tháng 3/2026 là tín hiệu cần theo dõi chặt chẽ. Điểm đáng chú ý là áp lực lạm phát hiện nay mang tính đa chiều, không chỉ từ cầu nội địa phục hồi, mà còn từ các yếu tố chi phí và biến động bên ngoài. Điều này khiến dư địa điều hành chính sách tiền tệ trở nên hạn chế hơn so với trước.

Chính sách tiền tệ bước vào giai đoạn “giữ nhịp”

Trong bối cảnh áp lực lạm phát gia tăng, chính sách tiền tệ đã có sự chuyển dịch rõ rệt về định hướng điều hành. Thay vì ưu tiên hỗ trợ tăng trưởng như giai đoạn trước, trọng tâm hiện nay là ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế.

Diễn biến điều hành trong tháng 3/2026 cho thấy rõ xu hướng này. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, trong tháng 3, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã hút ròng 131.322 tỷ đồng trên thị trường mở, đánh dấu mức hút ròng theo tháng lớn nhất kể từ tháng 10/2024. Động thái này cho thấy cơ quan điều hành đang chủ động kiểm soát cung tiền trong bối cảnh áp lực lạm phát và thanh khoản có dấu hiệu thay đổi.

Sự điều tiết này đã tác động trực tiếp tới mặt bằng lãi suất liên ngân hàng. Lãi suất liên ngân hàng kỳ hạn 2 tháng trở xuống giảm 0,1-6,5%/năm tùy kỳ hạn, nhưng các kỳ hạn dài tăng nhẹ 0,05-0,3%/năm, trong bối cảnh tín dụng ngoại tệ và áp lực tỷ giá gia tăng.

Đặc biệt, áp lực huy động vốn trong hệ thống ngân hàng cũng gia tăng. Tính đến ngày 24/3/3036, huy động vốn của các tổ chức tín dụng chỉ tăng 0,44% so với cuối năm 2025, trong khi tín dụng tăng 2,15%. Điều này khiến các tổ chức tín dụng phải điều chỉnh lãi suất huy động theo hướng tăng. Do vậy, vào gần cuối tháng 3/2026, NHNN phải có công văn yêu cầu các tổ chức tín dụng giữ ổn định mặt bằng lãi suất, công khai minh bạch thông tin và tăng cường kiểm soát nội bộ. Dòng vốn tín dụng tiếp tục được định hướng tập trung vào các lĩnh vực sản xuất kinh doanh và các động lực tăng trưởng, thay vì dàn trải.

Có thể thấy, bài toán đặt ra không còn là “nới lỏng bao nhiêu”, mà là “giữ cân bằng như thế nào” giữa lãi suất, tỷ giá và tăng trưởng, cũng như kiểm soát lạm phát.

Phát biểu bế mạc Hội nghị lần thứ hai của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV vào ngày 25/3/2026, một trong “bốn nguyên tắc” cốt lõi cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh là kiên định nguyên tắc ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đảm bảo các cân đối lớn.

Ngay sau đó, ngày 2/4, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Kết luận số 18-KL/TW về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026-2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng "2 con số" đã nhấn mạnh nhiệm vụ và giải pháp là phối hợp chặt chẽ, đồng bộ, thống nhất, hiệu quả, linh hoạt giữa chính sách tài khoá, chính sách tiền tệ và các chính sách vĩ mô khác, bảo đảm cung ứng vốn cho nền kinh tế thực hiện mục tiêu tăng trưởng "2 con số" gắn với kiểm soát lạm phát, giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô; kiên quyết không để xảy ra khủng hoảng kinh tế trong mọi tình huống.

Quán triệt chỉ đạo này, tại phiên họp thường kỳ Chính phủ sáng 4/4, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo, về chính sách tiền tệ, NHNN chủ trì, dứt khoát không để được lạm phát - mất tăng trưởng hoặc ngược lại; chủ động điều hành lãi suất, tỷ giá, tín dụng linh hoạt, hài hòa, hợp lý, hiệu quả; có giải pháp đưa lãi suất huy động và cho vay xuống mức phù hợp, ổn định để hỗ trợ sản xuất kinh doanh.

Trả lời báo chí tại buổi họp báo Chính phủ ngày 4/4/2026, Phó Thống đốc NHNN Phạm Thanh Hà đã nhấn mạnh đến những thách thức lên công tác điều hành chính sách tiền tệ trước áp lực giá năng lượng và lạm phát, Vì vậy, NHNN sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến tình hình kinh tế thế giới và trong nước để điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt, đồng bộ, phối hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa mở rộng hợp lý, có trọng tâm, trọng điểm và các chính sách vĩ mô khác nhằm kiên định ưu tiên mục tiêu kiểm soát lạm phát, góp phần giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững.

Trong bối cảnh này, vai trò của chính sách tiền tệ đang dần chuyển từ động lực hỗ trợ sang “trụ đỡ” ổn định. Tuy nhiên, những biến động của lãi suất và tỷ giá - hai biến số cốt lõi của điều hành chính sách tiền tệ, lại đang đặt ra những bài toán phức tạp hơn, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa các mục tiêu để tìm dư địa cho điều hành, giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế.

(Còn tiếp)