Kiểm soát lạm phát trong vòng xoáy giá năng lượng: Mở dư địa phối hợp tài khóa - tiền tệ (Bài 2): Lãi suất và tỷ giá trong thế cân bằng khó

Chênh lệch giữa tăng trưởng tín dụng và huy động vốn đang tạo áp lực lên thanh khoản của các ngân hàng. Ảnh: Đức Thanh

Biến số lãi suất và áp lực chi phí vốn

Từ đầu tháng 3 đến nay, đã có khoảng 20 ngân hàng thương mại tăng lãi suất huy động, thậm chí có ngân hàng điều chỉnh tăng 2-4 lần. Lãi suất huy động tại một số ngân hàng đã trên 9%/năm. Theo báo cáo thị trường tiền tệ của MBS, trong số 16 ngân hàng được theo dõi, phần lớn đều điều chỉnh tăng lãi suất tiền gửi, chủ yếu ở các kỳ hạn từ 6 tháng trở lên, với mức tăng từ 0,1% đến 1,4%.

Đáng chú ý, xu hướng này không còn giới hạn ở nhóm ngân hàng nhỏ mà đã lan sang cả các ngân hàng thương mại lớn, bao gồm nhóm có vốn nhà nước. Theo MBS, lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng trung bình của hệ thống đã lên mức 8,07%/năm vào cuối tháng 3. Trong đó, nhóm ngân hàng quy mô lớn (Tier 1) có mức bình quân khoảng 7,95%, trong khi nhóm ngân hàng còn lại (Tier 2) ở mức 8,19%.

Khảo sát thực tế cho thấy mặt bằng lãi suất huy động theo thoả thuận riêng thậm chí cao hơn mức niêm yết cho các kỳ hạn trung và dài hạn, số tiền gửi lớn, chế độ ưu tiên cho khách hàng... Nguyên nhân chính đến từ chênh lệch giữa tăng trưởng tín dụng và huy động vốn. Khi tín dụng tăng nhanh hơn huy động, các ngân hàng buộc phải nâng lãi suất đầu vào để đảm bảo nguồn vốn, qua đó kéo chi phí vốn đi lên.

Hệ quả là lãi suất cho vay khó có thể giảm sâu như kỳ vọng, thậm chí có thể chịu áp lực tăng trong một số lĩnh vực. Theo số liệu tại Báo cáo kinh tế - xã hội quý I/2026 của Bộ Tài chính, lãi suất cho vay bình quân giao dịch mới ở mức 8,05%/năm - giảm nhẹ 0,04 điểm % so với cuối năm 2025, mặt bằng lãi suất cho vay phổ biến dao động trong khoảng 6,6-7,5% ngắn hạn, 7,5-8,9%/năm trung dài hạn.

Tuy vậy, thực tế thị trường cho thấy, lãi suất cho vay tại không ít nơi đã vươn lên tới 14-15%/năm. Điều này đặt doanh nghiệp và người đi vay trước yêu cầu thích ứng với mặt bằng lãi suất mới, trong khi chính sách tiền tệ không còn nhiều dư địa để hỗ trợ mạnh như trước.

Theo phân tích tại báo cáo ngành Ngân hàng của Công ty Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), lãi suất cho vay đã tăng khá mạnh trong thời gian gần đây, khiến nhu cầu tín dụng tiêu dùng và đầu tư cá nhân bị trì hoãn - nhiều khách hàng cá nhân và doanh nghiệp nhỏ chọn cách chờ đợi thay vì vay vốn khi chi phí lãi vay còn ở mức cao. Vì vậy, VDSC dự phóng tốc độ tăng trưởng tín dụng sẽ giảm tốc trong năm 2026, với dự báo tổng tăng trưởng tín dụng của danh mục các ngân hàng theo dõi giảm xuống 17%, từ mức 20% của năm 2025.

Còn theo tính toán của PGS.TS. Trần Đình Thiên, thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, toàn nền kinh tế chỉ cần lãi suất tăng thêm 1%, chi phí lãi vay sẽ đội lên khoảng 184.000 tỷ đồng/năm. Riêng lĩnh vực bất động sản phải gánh thêm khoảng 47.000 tỷ đồng/năm. Đây sẽ là chi phí tài chính rất lớn đối với các doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính ở mức cao.

Tỷ giá và bài toán đánh đổi

Cùng với lãi suất, tỷ giá đang là biến số chịu áp lực lớn từ cả yếu tố bên ngoài và nội tại. Theo MBS, tỷ giá USD/VND trong tháng 3 đã tăng đáng kể, với tỷ giá liên ngân hàng lên mức 26.345 VND/USD, tăng 1,1% so với tháng trước. Tỷ giá trên thị trường tự do thậm chí tăng tới 5,1%, lập đỉnh lịch sử mới.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự phục hồi mạnh của đồng USD trong bối cảnh Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) duy trì lãi suất cao và giá dầu tăng. Bên cạnh đó, cán cân thương mại cũng tạo thêm áp lực khi trong quý I/2026, cán cân thương mại ước nhập siêu gần 3,6 tỷ USD. Tháng 3/2026 cũng là tháng thứ 4 liên tiếp Việt Nam ghi nhận nhập siêu theo tháng.

Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã phải linh hoạt hơn trong điều hành tỷ giá, bao gồm việc bán ngoại tệ kỳ hạn để ổn định thị trường. Thực tế cho thấy, NHNN điều hành tỷ giá linh hoạt, sẵn sàng can thiệp ngoại tệ khi cần thiết; tuy nhiên áp lực tỷ giá có xu hướng gia tăng do giá dầu thế giới tăng mạnh làm tăng nhu cầu ngoại tệ thanh toán nhập khẩu năng lượng.

Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra bài toán đánh đổi. Bởi nếu giảm lãi suất để hỗ trợ tăng trưởng, áp lực lên tỷ giá có thể gia tăng do chênh lệch lãi suất với USD thu hẹp. Ngược lại, nếu giữ lãi suất ở mức cao để ổn định tỷ giá, chi phí vốn sẽ tăng, ảnh hưởng đến doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế.

Do đó, theo các chuyên gia, việc điều hành lãi suất và tỷ giá cần được đặt trong tổng thể phối hợp chính sách vĩ mô, nên vai trò của chính sách tài khóa trở nên quan trọng hơn, đặc biệt thông qua đầu tư công và các chương trình hỗ trợ có mục tiêu.

Nhìn lại bài học đã qua, TS. Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia tài chính công Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, trong giai đoạn 2021-2025, chính sách sách tài khóa và chính sách tiền tệ chủ yếu đóng vai trò để ổn định nền kinh tế và hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi sau dịch Covid-19. Trong đó, chính sách tài khóa đã thực hiện xuất sắc vai trò "trụ đỡ" cho nền kinh tế. Nhưng chính sách tiền tệ lại đối mặt với những thách thức về giới hạn nới lỏng và rủi ro hệ thống, khi tín dụng vẫn là kênh cung ứng vốn chính cho nền kinh tế. Sự phụ thuộc lớn vào đòn bẩy ngân hàng đã khiến hệ thống tài chính trở nên nhạy cảm trước các cú sốc lãi suất và biến động của thị trường tài sản.

Vì vậy, theo các chuyên gia, việc xây dựng "lá chắn" tài khóa được coi là yêu cầu cấp thiết, không chỉ để ứng phó ngắn hạn với cú sốc, mà còn để nâng cao năng lực chống chịu dài hạn của nền kinh tế, với trọng tâm trước hết là củng cố kỷ luật tài khóa trên nền tảng hiện đại và bền vững. Việc phối hợp nhịp nhàng giữa chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ là điều kiện then chốt nhằm kiểm soát lạm phát, ổn định thị trường tài chính, đồng thời bảo đảm nguồn vốn trung và dài hạn cho khu vực doanh nghiệp.