Trong xu thế chuyển dịch toàn cầu hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0, Việt Nam từng được đánh giá là một trong những điểm sáng về phát triển năng lượng tái tạo tại châu Á. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nhiều dự án điện mặt trời đang gặp khó khăn khi chưa thể vận hành thương mại hoặc chưa có cơ chế giá điện phù hợp, trong bối cảnh hành lang pháp lý cho giai đoạn tiếp theo vẫn chưa hoàn thiện.
Buổi bình minh của thời đại năng lượng mới
Những năm trước, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng vào lĩnh vực điện mặt trời trong bối cảnh cơ chế chính sách còn chưa đồng bộ. Khi khung giá điện chưa ổn định, hạ tầng lưới điện chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu truyền tải, thủ tục đấu nối còn kéo dài, nhiều nhà đầu tư vẫn lựa chọn tham gia thị trường với kỳ vọng vào tiềm năng phát triển dài hạn của năng lượng sạch.
 |
| Buổi bình minh của thời đại năng lượng mới. Ảnh minh họa |
Điện mặt trời được xem là một trong những nguồn năng lượng có nhiều lợi thế khi không phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, không khai thác tài nguyên hữu hạn và góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Mỗi hệ thống pin mặt trời tạo ra nguồn điện sạch với mức phát thải thấp hơn đáng kể so với nhiều loại hình năng lượng truyền thống.
Chi phí đầu tư ban đầu của điện mặt trời ở mức tương đối lớn, song về dài hạn, đây được đánh giá là lĩnh vực có tiềm năng đóng góp tích cực cho mục tiêu an ninh năng lượng và phát triển bền vững.
Trong khi nhiều quốc gia đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng, thực tế tại Việt Nam cho thấy không ít dự án điện mặt trời đã hoàn thành xây dựng nhưng chưa thể hòa lưới hoặc chưa được công nhận vận hành thương mại (COD), do chưa có cơ chế thay thế biểu giá FIT trước đây. Trong khi đó, nhiệt điện than vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu nguồn điện quốc gia nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng của nền kinh tế. Điều này đặt ra yêu cầu về việc xây dựng lộ trình chuyển đổi năng lượng phù hợp hơn trong thời gian tới.
Nhiều chuyên gia cho rằng sẽ là thiếu toàn diện nếu xem năng lượng tái tạo chỉ đóng vai trò bổ trợ trong dài hạn. Trên thế giới, nhiều nền kinh tế lớn như châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản hay Hàn Quốc đang thúc đẩy quá trình giảm dần điện than, đồng thời tăng đầu tư vào điện gió, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh.
Trong khi đó, tại Việt Nam, cơ chế cho năng lượng tái tạo vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó trong việc xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn. Việc thiếu biểu giá mới, thiếu cơ chế chuyển tiếp rõ ràng và chưa có lộ trình đấu thầu cụ thể đang tạo ra tâm lý thận trọng đối với nhà đầu tư. Thực tế cho thấy, môi trường đầu tư chỉ có thể phát triển bền vững khi chính sách đủ ổn định và có tính dự báo cao.
Không chỉ là điện, mà còn là niềm tin phát triển
Nếu các dự án năng lượng tái tạo được triển khai đồng bộ cùng cơ chế phù hợp, Việt Nam có thể giảm áp lực nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch trong dài hạn, qua đó góp phần tiết kiệm ngoại tệ và tăng tính chủ động về an ninh năng lượng.
 |
| Mỏ than nâu và Nhà máy điện Belchatow là một phức hợp công nghiệp năng lượng khổng lồ tại Ba Lan, nổi tiếng với quy mô lớn nhất châu Âu nhưng cũng là nguồn phát thải khí nhà kính cao nhất khu vực. |
Bên cạnh yếu tố môi trường, các dự án điện sạch còn tạo thêm việc làm cho người lao động địa phương, thúc đẩy đầu tư hạ tầng và mở ra cơ hội phát triển kinh tế tại nhiều khu vực còn khó khăn.
Trong bối cảnh đó, nhiều ý kiến cho rằng đã đến lúc cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho năng lượng tái tạo, bao gồm cơ chế giá điện phù hợp với thực tế thị trường, quy trình công nhận COD minh bạch và các chính sách chuyển tiếp rõ ràng hơn cho các dự án đã đầu tư. Quan trọng hơn, thị trường cần những tín hiệu chính sách ổn định để củng cố niềm tin của doanh nghiệp và các nhà đầu tư đã tham gia lĩnh vực này từ giai đoạn đầu.
Năng lượng tái tạo không chỉ là một lựa chọn phát triển, mà còn phản ánh tầm nhìn dài hạn trong chiến lược chuyển đổi năng lượng quốc gia. Nếu chậm thích ứng, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội tham gia sâu hơn vào xu hướng chuyển đổi xanh đang diễn ra trên toàn cầu. Và khi đó, điều đáng lo ngại không chỉ là câu chuyện về năng lượng, mà còn là nguy cơ suy giảm lợi thế cạnh tranh trong một giai đoạn phát triển mới.
