Dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu tái cấu trúc thị trường

Chi phí kinh doanh định mức xăng dầu sẽ được điều chỉnh hàng năm theo CPI, thay vì gần như không thay đổi trong giai đoạn 2014-2022 và 2024 đến nay.

Giá bán linh hoạt hơn

Sau gần 2 năm xây dựng và 4 lần lấy ý kiến, Bộ Công Thương đã hoàn thiện Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu để trình Chính phủ. Theo Công ty Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV), Dự thảo có thể tạo ra thay đổi lớn đối với cơ chế điều hành giá và cấu trúc phân phối xăng dầu trong nước.

Một trong những nội dung trọng tâm là chuyển từ cơ chế giá cơ sở do cơ quan quản lý xác định sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được chủ động xác định giá bán buôn, bán lẻ trong hệ thống của mình trên cơ sở công thức và các thành phần chi phí theo quy định.

Chi phí kinh doanh định mức dự kiến được điều chỉnh hằng năm theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và rà soát toàn diện 3 năm một lần. Mức lợi nhuận định mức 300 đồng/lít hiện nay không còn được ấn định cố định, doanh nghiệp có thể xác định theo điều kiện kinh doanh thực tế.

Theo KBSV, cơ chế này sẽ giúp giá bán phản ánh sát hơn biến động của chi phí vận chuyển, lưu kho, nhân công và vận hành hệ thống. Đây là vấn đề từng ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp khi chi phí thực tế tăng nhưng chưa được cập nhật kịp thời vào giá bán.

Trong giai đoạn 2014-2025, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu có xu hướng giảm do chi phí kinh doanh và lợi nhuận định mức chưa được điều chỉnh tương ứng với chi phí thực tế. Việc trao thêm quyền định giá vì vậy có thể hỗ trợ cải thiện biên lợi nhuận, đặc biệt đối với doanh nghiệp sở hữu hệ thống kho vận và bán lẻ lớn.

Tuy nhiên, giá bán giữa các hệ thống phân phối có thể xuất hiện chênh lệch rõ hơn và phản ứng nhanh hơn trước biến động của giá dầu thế giới, tỷ giá, chi phí nhập khẩu. Biên lợi nhuận của doanh nghiệp cũng có thể biến động mạnh hơn theo chu kỳ thị trường.

Để kiểm soát rủi ro, dự thảo yêu cầu doanh nghiệp công bố, kê khai giá và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý. Nhà nước tiếp tục giám sát giá bán, nguồn cung và can thiệp khi thị trường xuất hiện biến động bất thường. Vì vậy, cơ chế mới không phải thả nổi giá xăng dầu mà chuyển trọng tâm quản lý từ ấn định trực tiếp sang giám sát, hậu kiểm.

KBSV dẫn kinh nghiệm của Ấn Độ, nơi chuyển sang cơ chế giá thị trường từ năm 2014. Sau cải cách, dòng vốn tư nhân vào lĩnh vực xăng dầu tăng lên, trong khi doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ thị phần lớn, góp phần duy trì nguồn cung với chi phí cạnh tranh.

Doanh nghiệp lớn có thể gia tăng thị phần

Cùng với cơ chế giá, dự thảo hướng tới tái cấu trúc hệ thống phân phối theo hướng giảm tầng nấc trung gian. Thay cho chuỗi gồm thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối, tổng đại lý, đại lý và cửa hàng bán lẻ, hệ thống mới được tổ chức thành hai cấp chính là nhóm thương nhân tạo nguồn và thương nhân phân phối.

Điều kiện trở thành thương nhân đầu mối dự kiến được siết chặt. Doanh nghiệp phải sở hữu bồn, bể có tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m³; có ít nhất 10 cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu và 40 cửa hàng thuộc hệ thống quản lý. Doanh nghiệp còn phải có tối thiểu 36 tháng liên tục hoạt động với tư cách thương nhân phân phối trước khi đề nghị cấp phép đầu mối.

Kho, bồn bể và hệ thống phân phối đã dùng làm điều kiện cấp phép cho một thương nhân đầu mối không được sử dụng để đáp ứng điều kiện tương tự cho doanh nghiệp khác. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng thuê kho hoặc dùng chung cơ sở vật chất mang tính hình thức.

Ở chiều ngược lại, điều kiện đối với thương nhân phân phối được đơn giản hóa. Doanh nghiệp chỉ cần có tối thiểu một cửa hàng thuộc sở hữu hoặc thuê sử dụng hợp pháp, thay vì phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về số lượng cửa hàng, đại lý, kho chứa và phương tiện vận chuyển như hiện nay.

Theo KBSV, năm 2025 thị trường có 26 thương nhân đầu mối và 252 thương nhân phân phối. Petrolimex (PLX) chiếm khoảng 47% thị phần, PVOIL khoảng 20%, tiếp theo là Thanh Lễ 8% và Saigon Petro 6%.

Việc nâng tiêu chuẩn đối với thương nhân đầu mối có thể thúc đẩy quá trình sàng lọc, tạo lợi thế cho doanh nghiệp có năng lực tài chính, kho vận và mạng lưới bán lẻ lớn. KBSV đánh giá PLX và PVOIL có khả năng hưởng lợi nhờ củng cố thị phần, nâng vị thế thương lượng và giảm áp lực chiết khấu.

Dù vậy, xu hướng tập trung thị trường cũng đòi hỏi cơ quan quản lý tăng cường kiểm soát cạnh tranh. Khi phần lớn nguồn cung nằm trong tay một số doanh nghiệp lớn, diễn biến giá, chiết khấu, tồn kho và việc phân chia thị trường cần được giám sát chặt chẽ.

Nhìn tổng thể, Dự thảo hướng tới giải quyết hai điểm nghẽn của thị trường xăng dầu là cơ chế giá chưa phản ánh kịp thời chi phí và hệ thống phân phối còn nhiều khâu trung gian. Hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào công thức giá cuối cùng, cơ chế hậu kiểm, lộ trình chuyển tiếp giấy phép và mức độ minh bạch dữ liệu.