Bảo đảm nguồn vật liệu, yếu tố quyết định tiến độ, chất lượng đầu tư công

Toàn cảnh tọa đàm. Ảnh: T.D

Bức tranh sáng - tối

Tại Tọa đàm “Đầu tư công - gỡ nút thắt để bứt phá tăng trưởng năm 2026”, do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp, phối hợp với Hiệp hội Công nghiệp khoáng sản TP. Hồ Chí Minh tổ chức chiều ngày 23/12, Ban tổ chức cho biết, năm 2025, tổng kế hoạch vốn đầu tư công của cả nước lên tới hơn 1,08 triệu tỷ đồng, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô và tạo dư địa phát triển trung - dài hạn.

Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Võ Tân Thành nhấn mạnh, trong giai đoạn phát triển mới, đầu tư công cần được nhìn nhận như một đòn bẩy nâng cao năng suất tổng hợp của nền kinh tế, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu kích cầu hay tỷ lệ giải ngân. Mỗi dự án đầu tư công phải góp phần giảm chi phí logistics, chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mở rộng không gian phát triển, tăng kết nối vùng. Qua đó, đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư nhân, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tổ chức sản xuất. Đây chính là nền tảng để định hình chất lượng tăng trưởng nhanh nhưng bền vững cho giai đoạn 2026 - 2030.

Theo ông Võ Tân Thành, nếu tiếp cận đầu tư công theo mục tiêu giải ngân thuần túy, sẽ khó tận dụng cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế và nâng cao chất lượng tăng trưởng. Dự kiến giai đoạn 2026–2030, tổng chi đầu tư phát triển có thể đạt khoảng 8,5 triệu tỷ đồng – mức cao kỷ lục, với hàng loạt dự án trọng điểm như đường sắt cao tốc Bắc – Nam, hệ thống cao tốc 5.000 km, sân bay quốc tế, metro và các công trình hạ tầng lớn.

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân vẫn chưa đạt kỳ vọng. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, lũy kế 11 tháng năm 2025, cả nước giải ngân được 553.250 tỷ đồng, đạt gần 61% kế hoạch Thủ tướng giao. Dù số tuyệt đối cao hơn cùng kỳ năm ngoái khoảng 155.700 tỷ đồng, tỷ lệ này vẫn thấp hơn kỳ vọng trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu giải ngân 95-100% để hỗ trợ tăng trưởng GDP đạt 8,3-8,5%. Như vậy, trên 360.000 tỷ đồng vốn công chờ được giải ngân từ nay tới hạn chót 31/01/202

Đáng chú ý, vẫn còn nhiều bộ, cơ quan trung ương và địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn mức bình quân chung, cho thấy những khó khăn mang tính hệ thống trong triển khai đầu tư công chưa được tháo gỡ triệt để.

Thực tiễn cho thấy, tiến độ giải ngân chậm không chỉ đến từ yếu tố khách quan như thời tiết, thiên tai mà chủ yếu xuất phát từ các điểm nghẽn nội tại. Trong đó, khâu lập kế hoạch chưa sát thực tế, tính sẵn sàng của dự án còn hạn chế, năng lực điều hành và trách nhiệm của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án, nhà thầu chưa đáp ứng yêu cầu là những nguyên nhân nổi bật.

Đại diện doanh nghiệp nêu kiến nghị tại tọa đàm. Ảnh: T.D

Nguồn vật liệu xây dựng là yếu tố then chốt

Đặc biệt, nguồn cung vật liệu xây dựng - nhất là cát, đá, đất san lấp - đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn đối với hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm. Thủ tục cấp phép mỏ kéo dài, cơ chế điều chỉnh giá chậm, chi phí logistics cao và rủi ro biến động giá vật liệu đã trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ thi công và khả năng giải ngân vốn đầu tư công.

Chia sẻ về vai trò quan trọng của nguồn vật liệu xây dựng phục vụ dự án đầu tư công, bà Nguyễn Thị Ngọc Thúy - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh cho biết, năm 2025, thành phố triển khai hàng loạt dự án hạ tầng có ý nghĩa chiến lược như Vành đai 3, cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, cải tạo kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên. Giai đoạn 2026 – 2030, quy mô đầu tư tiếp tục mở rộng với Vành đai 4, cao tốc TP. Hồ Chí Minh – Mộc Bài, các tuyến kết nối Long Thành, Trung Lương và Metro số 2, đặt ra yêu cầu rất lớn về nguồn cung vật liệu xây dựng.

Năm 2025 là cao điểm hoàn thành các dự án giao thông trên cả nước, khiến nhu cầu vật liệu tăng mạnh, trong khi nhiều mỏ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh đã khai thác gần ngưỡng cho phép, tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt vật liệu, ảnh hưởng tiến độ thi công. Trước thực tế đó, Sở Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh đã chủ động rà soát nhu cầu từng dự án, kết nối nguồn cung cho 18 chủ đầu tư, đồng thời tham mưu nâng công suất hai mỏ đá Thường Tân III và Núi Sò, bổ sung gần 700.000 m³ vật liệu cho khoảng 20 dự án trọng điểm năm 2025.

Theo bà Ngọc Thúy, bảo đảm nguồn vật liệu là yếu tố then chốt quyết định tiến độ và chất lượng đầu tư công, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và các cơ chế linh hoạt, phù hợp thực tiễn.

Ông Phan Tấn Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Khoáng sản TP. Hồ Chí Minh chỉ ra một nghịch lý đó là trữ lượng khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại Thành phố và vùng lân cận là rất dồi dào, nhưng thị trường lại rơi vào tình trạng khan hiếm, đặc biệt là đá, cát và vật liệu san lấp. Nhiều mỏ dù đã khai thác hết công suất cấp phép vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của các dự án hạ tầng trọng điểm, khiến công trình chậm tiến độ, phát sinh chi phí. Nguyên nhân chủ yếu đến từ các vướng mắc thể chế và thủ tục pháp lý chồng chéo, nhất là khi doanh nghiệp muốn mở rộng khai thác xuống sâu hoặc nâng công suất để kịp thời phục vụ các dự án đầu tư công cấp bách.

Trước thực trạng đó, Hiệp hội kiến nghị sớm tháo gỡ các rào cản về cơ chế để khơi thông nguồn cung vật liệu xây dựng. Theo đó, cần cho phép các mỏ đang hoạt động được nâng công suất, mở rộng khai thác trong phạm vi trữ lượng đã cấp phép mà không phải điều chỉnh lại toàn bộ hồ sơ; đồng thời ban hành hướng dẫn rõ ràng về khoanh định khu vực không đấu giá nhằm bảo đảm quyền ưu tiên cho doanh nghiệp khai thác hợp pháp. Với các khu vực phải đấu giá, Nhà nước cần thực hiện giải phóng mặt bằng sạch trước khi đấu giá hoặc có cơ chế ưu tiên phù hợp, qua đó bảo đảm tiến độ các dự án đầu tư công và bình ổn giá vật liệu.

Theo các chuyên gia, chỉ khi dòng chảy vật liệu được khai thông, đầu tư công mới có thể tăng tốc, kiểm soát chi phí và tạo lực đẩy tăng trưởng bền vững cho giai đoạn 2026–2030.