Xung đột Trung Đông và dư địa điều hành giá giữ lạm phát trong tầm kiểm soát

TS. Nguyễn Đức Độ - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế - Tài chính (Học viện Tài chính).

Phóng viên: Chiến sự tại Iran được nhận định có thể tác động đến giá dầu và chi phí vận tải toàn cầu. Xin ông cho biết, mức độ truyền dẫn vào mặt bằng giá trong nước hiện nay ra sao?

TS. Nguyễn Đức Độ: Trước hết phải khẳng định rằng khi giá xăng dầu, giá khí đốt trên thị trường thế giới tăng, giá các mặt hàng này tại Việt Nam sẽ chịu tác động tương ứng. Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, nhập khẩu đáng kể các sản phẩm năng lượng và nguyên liệu đầu vào, vì vậy biến động bên ngoài sẽ phản ánh vào mặt bằng giá trong nước.

Tuy nhiên, mức độ truyền dẫn không phải lúc nào cũng diễn ra ngay lập tức và đồng đều. Tác động trực tiếp thường thể hiện rõ ở giá xăng dầu bán lẻ trong nước khi bước vào các kỳ điều hành. Nhưng tác động gián tiếp tới các nhóm hàng hóa khác lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố.

Nếu doanh nghiệp đã ký hợp đồng dài hạn với đối tác, có mức giá cố định trong một khoảng thời gian nhất định, thì chi phí đầu vào của họ có thể chưa tăng ngay. Khi đó, áp lực tăng giá bán ra chưa xuất hiện tức thì, hoặc chỉ tăng ở mức độ nhẹ. Ngược lại, nếu doanh nghiệp phải mua theo giá thị trường ngắn hạn, tác động có thể nhanh hơn.

Một yếu tố khác rất quan trọng là kỳ vọng của doanh nghiệp. Nếu họ cho rằng đây chỉ là cú sốc tạm thời do chiến sự và giá năng lượng sẽ sớm hạ nhiệt, thì việc điều chỉnh tăng giá bán chưa phải là vấn đề cấp bách. Do đó, mức độ lan tỏa sang mặt bằng giá chung không chỉ phụ thuộc vào con số giá dầu tăng bao nhiêu, mà còn phụ thuộc vào cấu trúc hợp đồng, chu kỳ sản xuất và tâm lý thị trường.

Phóng viên: Trong trường hợp giá xăng dầu thế giới tăng kéo dài, theo ông, cơ quan điều hành giá cần sử dụng những công cụ nào để hạn chế tác động lan tỏa sang các nhóm hàng hóa thiết yếu và chỉ số giá tiêu dùng (CPI) chung?

TS. Nguyễn Đức Độ: Trong quá khứ, khi đối mặt với các đợt tăng giá năng lượng, cơ quan quản lý thường sử dụng hai nhóm công cụ chính là quỹ bình ổn xăng dầu và chính sách thuế để hạn chế tác động dây chuyền lên chi phí vận tải, logistics và các nhóm hàng hóa thiết yếu.

Quỹ bình ổn xăng dầu được thiết kế để hạn chế những cú sốc giá trong ngắn hạn. Khi giá thế giới tăng đột biến, thay vì để giá bán lẻ trong nước tăng mạnh tương ứng, cơ quan điều hành có thể sử dụng Quỹ để bù đắp một phần, qua đó hạn chế mức tăng quá lớn trong một kỳ điều hành. Điều này giúp tránh tạo ra cú sốc tâm lý và giảm nguy cơ lan tỏa sang các nhóm hàng hóa khác.

Thời gian vừa qua, do giá xăng dầu khá ổn định và duy trì ở mức thấp, việc trích lập hay sử dụng Quỹ bình ổn không diễn ra thường xuyên. Nhưng trong bối cảnh giá thế giới tăng đột biến trong vài ngày gần đây vì yếu tố địa chính trị, theo tôi đây là thời điểm cần tính đến việc sử dụng Quỹ một cách hợp lý để hạn chế tác động bất lợi trong ngắn hạn.

Bên cạnh đó, công cụ thuế như thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu… cũng có thể được điều chỉnh linh hoạt để giảm áp lực giá.

Nguyên tắc quan trọng nhất trong điều hành giá là hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Ảnh minh hoạ: H.D

Phóng viên: Việc xây dựng kịch bản lạm phát quý I, quý II và cả năm 2026 có cần điều chỉnh lại trước rủi ro địa chính trị gia tăng, thưa ông?

TS. Nguyễn Đức Độ: Ở thời điểm hiện tại, theo tôi vẫn còn quá sớm để đưa ra nhận định chắc chắn về thời điểm kết thúc của cuộc chiến tại Iran. Tính chất và thời gian kéo dài của xung đột sẽ quyết định mức độ tác động tới giá năng lượng toàn cầu.

Nếu chiến sự chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, giá xăng dầu có thể tăng trong một số tuần rồi giảm trở lại khi rủi ro địa chính trị hạ nhiệt. Trong kịch bản này, tác động tới CPI cả năm sẽ không quá lớn, bởi mức tăng chỉ mang tính tạm thời và bình quân năm có thể không biến động nhiều.

Ngược lại, nếu xung đột kéo dài, mặt bằng giá xăng dầu thế giới có thể duy trì ở mức cao hơn trong thời gian dài. Khi đó, chi phí sản xuất và vận tải trong nước sẽ chịu áp lực lớn hơn, khiến lạm phát trung bình cả năm cao hơn so với kịch bản ban đầu.

Dù vậy, tôi dự báo tốc độ tăng CPI cả năm 2026 vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Một yếu tố cần cân nhắc là nếu chiến sự kéo dài, kinh tế thế giới có thể suy yếu. Tăng trưởng chậm lại sẽ làm giảm nhu cầu hàng hóa toàn cầu và điều này có thể cản trở đà tăng của giá nhiều loại hàng hóa khác.

Vì vậy, ở thời điểm hiện nay, theo tôi, chúng ta chưa cần điều chỉnh dự báo lạm phát cho cả năm 2026. Điều quan trọng là tiếp tục theo dõi sát diễn biến quốc tế và cập nhật kịch bản khi có đủ dữ liệu rõ ràng hơn.

Phóng viên: Để tránh tâm lý “té nước theo mưa” khi giá năng lượng biến động, theo ông, đâu là nguyên tắc quan trọng nhất trong điều hành giá hiện nay để vừa kiểm soát lạm phát và lạm phát kỳ vọng, vừa không gây đứt gãy nguồn cung và hoạt động sản xuất kinh doanh?

TS. Nguyễn Đức Độ: Theo tôi, nguyên tắc quan trọng nhất trong điều hành giá lúc này là hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Nếu chỉ tập trung kiềm chế giá bằng mọi giá, có thể dẫn đến tình trạng doanh nghiệp không đủ bù đắp chi phí, từ đó giảm sản lượng hoặc thu hẹp hoạt động, gây đứt gãy nguồn cung. Ngược lại, nếu để giá tăng tự do theo biến động bên ngoài mà không có biện pháp điều tiết hợp lý, người tiêu dùng sẽ chịu áp lực lớn và kỳ vọng lạm phát có thể gia tăng.

Do đó, điều hành giá cần dựa trên sự cân bằng. Với những cú sốc ngắn hạn, có thể sử dụng các công cụ bình ổn để làm giảm biên độ tăng. Đồng thời, cần truyền thông rõ ràng về nguyên nhân và mức độ tác động để tránh tâm lý hoang mang hoặc “té nước theo mưa”.

Khi doanh nghiệp hiểu rằng biến động chỉ mang tính tạm thời, họ sẽ thận trọng hơn trong quyết định tăng giá. Khi người dân được cung cấp thông tin minh bạch, kỳ vọng lạm phát cũng sẽ ổn định hơn. Tất cả những yếu tố này góp phần giữ cho mặt bằng giá không biến động quá mức, trong khi vẫn bảo đảm hoạt động sản xuất kinh doanh diễn ra bình thường.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!