Xuất khẩu nông sản chuyển mạnh từ "lượng" sang "chất" làm nền tảng cạnh tranh

Xuất khẩu nông sản chuyển mạnh từ “lượng” sang “chất” làm nền tảng cạnh tranh.

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam trong những tháng đầu năm 2026 tiếp tục ghi nhận tăng trưởng tích cực, song đồng thời đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và sự cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế. Những yếu tố này đang buộc ngành nông nghiệp phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ dựa vào sản lượng sang dựa trên chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng.

Trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 23,04 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ năm 2025. Nhiều nhóm hàng chủ lực tiếp tục duy trì đà tăng trưởng, trong đó rau quả đạt khoảng 2,05 tỷ USD, tăng 21,6%; thủy sản đạt 3,54 tỷ USD, tăng 10,4%. Dù nhập khẩu toàn ngành tăng 12% lên 17,65 tỷ USD, cán cân thương mại vẫn duy trì xuất siêu, phản ánh khả năng thích ứng của ngành trước biến động kinh tế toàn cầu.

Về thị trường, châu Á tiếp tục là khu vực xuất khẩu lớn nhất của nông sản Việt Nam, chiếm 44,1% tổng kim ngạch. Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản vẫn giữ vai trò là ba thị trường trọng điểm. Đáng chú ý, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng mạnh 28,8% nhờ nhu cầu phục hồi đối với các nhóm hàng như rau quả, sắn và thủy sản. Ngược lại, xuất khẩu sang Hoa Kỳ giảm 4,8%, phản ánh xu hướng thắt chặt tiêu dùng và gia tăng các rào cản thương mại tại các nền kinh tế phát triển.

Ở cơ cấu ngành hàng, rau quả tiếp tục là điểm sáng khi tăng trưởng mạnh nhờ sự bứt phá của sầu riêng. Hồ tiêu ghi nhận tăng cả về lượng và giá trị nhờ giá thế giới duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, một số mặt hàng chủ lực như gỗ, gạo, hạt điều và chè lại có dấu hiệu chững lại hoặc suy giảm. Đáng chú ý, nhiều ngành hàng tuy tăng sản lượng nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng, phản ánh tình trạng phụ thuộc vào xuất khẩu thô vẫn còn phổ biến.

Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tăng trưởng xuất khẩu hiện nay vẫn tiềm ẩn yếu tố thiếu bền vững khi phụ thuộc vào mùa vụ và biến động thị trường. Trong khi đó, năng lực chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị của nhiều ngành hàng còn hạn chế, khiến sức cạnh tranh chưa thực sự ổn định.

Khó khăn hơn, khi xu hướng “xanh hóa” thương mại toàn cầu đang tạo sức ép lớn đối với nông sản Việt Nam. Các quy định mới từ EU, Hoa Kỳ và Nhật Bản về phát thải carbon, chống mất rừng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi toàn diện từ sản xuất đến quản trị chuỗi cung ứng, trong khi sản xuất trong nước vẫn còn manh mún, liên kết yếu và thiếu đồng bộ tiêu chuẩn.

Trước thực tế đó, để đạt mục tiêu xuất khẩu hơn 74 tỷ USD năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định rõ định hướng phát triển xuất khẩu theo hướng chuyển mạnh từ “lượng” sang “chất”, lấy chất lượng, thương hiệu, tiêu chuẩn xanh và giá trị gia tăng làm nền tảng cạnh tranh. Các ngành hàng chủ lực như gỗ, thủy sản, rau quả, cà phê và hạt điều đều được định hướng tăng trưởng theo chiều sâu, tập trung vào chế biến và nâng cao giá trị sản phẩm.

Song song, ngành nông nghiệp sẽ đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và mở rộng thị trường sang các khu vực tiềm năng như Trung Đông, châu Phi và thị trường Halal. Các giải pháp về logistics, tín dụng, xúc tiến thương mại và chuyển đổi xanh cũng sẽ được triển khai đồng bộ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh và tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, tăng trưởng xuất khẩu nông sản không còn là cuộc đua về sản lượng. Xu hướng chuyển mạnh từ “lượng” sang “chất” đang trở thành yêu cầu tất yếu, là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của nông sản Việt Nam trong giai đoạn mới.