Xây dựng nông thôn mới tại các địa bàn khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi

Xây dựng nông thôn mới tại các địa bàn khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần cách làm sáng tạo, linh hoạt.

Còn nhiều khó khăn, thách thức

Trong những năm qua, phong trào thi đua “Cả nước chung sức xây dựng nông thôn mới” giai đoạn 2021-2025 đã đạt nhiều thành tựu nổi bật, góp phần thay đổi căn bản diện mạo nông thôn, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân; thúc đẩy cơ cấu lại ngành nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn gắn với đô thị hóa, bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

Tính đến thời điểm tổng kết tháng 6/2025, cả nước có 79,3% xã đạt chuẩn nông thôn mới, 42,4% xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, vượt mục tiêu giai đoạn và 12,3% xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu; bình quân đạt 17,5 tiêu chí/xã. Thực hiện phong trào xây dựng nông thôn mới, bộ mặt nông thôn vùng dân tộc thiểu số đã có nhiều khởi sắc, đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng được nâng lên.

Theo thống kê của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, giai đoạn 2026-2030, cả nước có 1.489 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (chiếm 44,8%), trong đó có 305 xã khu vực I (xã đang phát triển), 285 xã khu vực II (xã khó khăn) và 899 xã khu vực III (xã đặc biệt khó khăn). Việc xây dựng nông thôn mới tại những xã khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số được dự báo vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức.

Cụ thể, địa hình phức tạp, núi cao, chia cắt mạnh, khiến chi phí đầu tư hạ tầng cao gấp 2-3 lần vùng đồng bằng. Tại nhiều thôn, bản, lũ quét, sạt lở đất, rét đậm, rét hại xuất hiện thường xuyên, làm hư hỏng các công trình mới xây dựng. Nhiều thôn thiếu đường giao thông bảo đảm, nước sinh hoạt hợp vệ sinh, điện lưới, nhà văn hóa và điểm sinh hoạt cộng đồng. Tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo còn cao, khả năng tích lũy và chống chịu rủi ro kém. Các mô hình sinh kế mới, liên kết sản xuất phát triển chậm do thiếu vốn, kỹ thuật và kết nối thị trường.

Trong khi đó, năng lực của bộ máy chính quyền cơ sở còn hạn chế, nhiều xã chỉ có một cán bộ không chuyên trách phụ trách nông thôn mới và kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Cán bộ thôn thiếu kỹ năng tổ chức cộng đồng, lập kế hoạch phát triển và ứng dụng công nghệ...

Cần những cách làm sáng tạo, linh hoạt

Hiện nay, chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I: từ năm 2026 đến năm 2030 đặt ra mục tiêu tổng quát xây dựng nông thôn mới hiện đại, giàu đẹp, bản sắc, bền vững, gắn với đô thị hóa và thích ứng biến đổi khí hậu; Phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Phát triển kinh tế nông thôn theo hướng xanh, tuần hoàn, sinh thái, gắn với cơ cấu lại ngành nông nghiệp để nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống và thu hẹp chênh lệch phát triển giữa các vùng, miền, nhóm dân cư, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi so với các vùng khác…

Bên cạnh đó, Chương trình cũng đề ra các mục tiêu cụ thể đến năm 2030 như: Phấn đấu tăng thu nhập bình quân của người dân nông thôn gấp 2,5 - 3 lần so với năm 2020, tăng thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số bằng 1/2 bình quân chung của cả nước; Phấn đấu cả nước có khoảng 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó có khoảng 10% số xã được công nhận đạt nông thôn mới hiện đại; phấn đấu có 05 tỉnh, thành phố được công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới...

Đáng chú ý, Chương trình tích hợp được phân chia thành hai hợp phần, trong đó hợp phần thứ hai dành riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khẳng định đây là địa bàn có những yêu cầu mang tính đặc thù, đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp với bản sắc văn hóa, điều kiện tự nhiên và trình độ phát triển riêng.

Theo ông Nguyễn Ngọc Luân, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 đã phân loại xã thành 3 nhóm, trong đó xã nhóm 3 là xã khu vực II và III thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Theo Trung tâm Tư vấn chính sách nông nghiệp, dù định mức đạt chuẩn cho nhóm này thấp hơn, thực tế cho thấy việc đạt chuẩn nông thôn mới đối với các xã đặc biệt khó khăn vẫn là thách thức rất lớn: giai đoạn 2021-2025, chỉ 15,6% số xã khu vực III đạt chuẩn nông thôn mới; 1.585 xã chưa đạt chuẩn đa phần là xã khu vực II và khu vực III.

Theo các chuyên gia, xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 diễn ra trong bối cảnh có nhiều thay đổi về tổ chức chính quyền địa phương, sắp xếp đơn vị hành chính và tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia, đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách tiếp cận, đặc biệt tại các địa bàn khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Để triển khai xây dựng nông thôn mới tại các vùng dân tộc thiểu số và miền núi thì cần những cách làm sáng tạo, linh hoạt, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương, vùng, miền. Việc xây dựng nông thôn mới tại các vùng dân tộc thiểu số và miền núi đòi hỏi sự ưu tiên đặc biệt nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển, đẩy mạnh giảm nghèo và từng bước nâng cao chất lượng đời sống vật chất, tinh thần cho người dân thông qua bộ tiêu chí được thiết kế linh hoạt hơn.

Trong đó, theo ông Nguyễn Ngọc Luân, vùng dân tộc thiểu số và miền núi - đặc biệt là các xã nhóm 3 và các thôn đặc biệt khó khăn - vẫn là “lõi nghèo” và là địa bàn trọng tâm cần ưu tiên nguồn lực trong giai đoạn 2026-2030. Đây cũng chính là không gian mà việc tiếp cận xây dựng nông thôn mới cấp thôn, bản có ý nghĩa thực tiễn và cấp thiết nhất.