Việt Nam cần vượt qua những điểm nghẽn của mô hình phát triển cũ

Hội thảo kinh tế Việt Nam 6 tháng đầu năm 2026: Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững gắn với xác lập mô hình tăng trưởng mới.

Đây là những nội dung được các chuyên gia phân tích tại Hội thảo khoa học cấp Bộ “Kinh tế 6 tháng đầu năm 2026: Những kết quả ban đầu trong xác lập mô hình tăng trưởng mới” do Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược phối hợp tổ chức ngày 14/7 tại Hà Nội.

Tăng trưởng cần thêm động lực

Trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn chịu tác động từ cạnh tranh địa chính trị, biến động thương mại và nhiều rủi ro vĩ mô, Việt Nam tiếp tục duy trì đà phục hồi tích cực trong nửa đầu năm 2026. Theo đánh giá của các chuyên gia, nền kinh tế đang bước vào chu kỳ tăng trưởng mới với nhiều động lực được củng cố. Dù vậy, mục tiêu tăng trưởng 10% trong những năm tới sẽ đòi hỏi những thay đổi mạnh mẽ về mô hình phát triển, năng suất lao động và chất lượng tăng trưởng.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm 2026 được dự báo chỉ đạt khoảng 3%. Trong bối cảnh đó, kết quả tăng trưởng của Việt Nam được đánh giá là khá tích cực. Tại Hội thảo, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược, nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội mở rộng tăng trưởng nếu tận dụng tốt các động lực mới của nền kinh tế.

Theo ông Nguyễn Anh Dương, mục tiêu tăng trưởng bình quân khoảng 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030 được xác định tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV là thách thức lớn nhưng vẫn có cơ sở để phấn đấu. Riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt mức cao nhất kể từ năm 2016, phản ánh sự phục hồi rõ nét của hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng sau thời gian chịu nhiều tác động từ biến động kinh tế quốc tế.

Báo cáo của Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược cho thấy khu vực công nghiệp tiếp tục giữ vai trò đầu tàu khi đóng góp 47,2% vào mức tăng trưởng chung của nền kinh tế. Chỉ số Quản trị nhà mua hàng (PMI) duy trì xu hướng tăng trong 12 tháng liên tiếp, phản ánh niềm tin của doanh nghiệp sản xuất tiếp tục được cải thiện. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) cũng tập trung mạnh vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, chiếm tới 82,6% tổng vốn FDI thực hiện, góp phần mở rộng năng lực sản xuất và xuất khẩu.

Khu vực dịch vụ tiếp tục duy trì vai trò quan trọng trong tăng trưởng. Lượng khách quốc tế trong 6 tháng đầu năm gần tương đương cả năm 2023, tạo động lực cho các ngành thương mại, lưu trú, vận tải và dịch vụ tiêu dùng. Hoạt động tín dụng được điều hành theo hướng ưu tiên sản xuất, kinh doanh, hạn chế dòng vốn vào các lĩnh vực rủi ro. Trong khi đó, tỷ giá vẫn giữ được sự ổn định tương đối dù cán cân thương mại ghi nhận mức nhập siêu khá lớn.

Dù nền kinh tế đang trên đà phục hồi, nhiều điểm nghẽn vẫn tồn tại trong quá trình xây dựng mô hình tăng trưởng mới. Theo ông Nguyễn Anh Dương, thị trường vốn hiện chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của doanh nghiệp. Trong 6 tháng đầu năm, tổng giá trị huy động trên thị trường chứng khoán đạt khoảng 173,8-174 nghìn tỷ đồng, tương đương 9,6% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Quy mô này vẫn còn khá khiêm tốn so với nhu cầu vốn của nền kinh tế.

Lĩnh vực tài chính xanh cũng mới ở giai đoạn đầu phát triển. Tổng giá trị trái phiếu xanh được phát hành mới vượt 1 tỷ USD, trong khi dư nợ tín dụng xanh lũy kế đạt khoảng 828-830 nghìn tỷ đồng. Theo ông Nguyễn Anh Dương, hệ thống pháp lý đối với các sản phẩm tài chính mới vẫn còn thiếu cụ thể, chưa có cơ chế thử nghiệm rõ ràng để khuyến khích đổi mới sáng tạo và thu hút dòng vốn dài hạn.

Ba kịch bản cho tăng trưởng 2026

Một vấn đề đáng chú ý khác là sự mất cân đối trong hoạt động xuất nhập khẩu giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Báo cáo cho thấy nhập siêu hàng hóa 6 tháng đầu năm đạt 16,6 tỷ USD, tương đương 6,2% tổng kim ngạch xuất khẩu. Khu vực FDI chiếm 79,6% kim ngạch xuất khẩu và 72,3% kim ngạch nhập khẩu. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước ghi nhận mức nhập siêu lên tới 24,2 tỷ USD, cao hơn 2,1 lần so với cùng kỳ năm 2025.

Theo ông Nguyễn Anh Dương, khoảng cách lớn giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa cho thấy liên kết giữa hai khu vực vẫn còn lỏng lẻo. Tổng vốn đầu tư của khu vực trong nước chỉ tăng khoảng 6,1%, tương đương hơn 5 tỷ USD, trong khi nhập khẩu tăng tới 15% và nhập siêu vượt 24 tỷ USD. Thực tế này phản ánh khả năng tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế, đồng thời cho thấy các tập đoàn tư nhân lớn vẫn chưa tạo được sức lan tỏa mạnh tới khu vực doanh nghiệp trong nước.

Trên cơ sở phân tích các yếu tố vĩ mô, Viện Nghiên cứu chính sách và chiến lược xây dựng ba kịch bản tăng trưởng cho năm 2026. Kịch bản rủi ro đặt mục tiêu GDP tăng 8,2%; kịch bản cơ sở đạt 9,2%; còn kịch bản phấn đấu hướng tới mức tăng trưởng 10%. Đây được xem là kịch bản đòi hỏi những điều kiện thuận lợi hơn về đầu tư, xuất khẩu, cải cách thể chế và nâng cao năng suất lao động.

Để đạt được mục tiêu tăng trưởng 10%, tỷ trọng vốn đầu tư toàn xã hội cần nâng lên khoảng 38,5% GDP. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu phải đạt khoảng 22,5%, trong khi đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế cần duy trì ở mức 47%. Theo các chuyên gia, những chỉ tiêu này phản ánh yêu cầu chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng vốn sang mô hình dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo được xem là động lực quan trọng để cải thiện năng suất. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Anh Dương, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn triển khai vẫn còn khá lớn. Nhiều doanh nghiệp đã quan tâm đến AI nhưng số đơn vị thực sự tạo ra giá trị kinh tế từ công nghệ này vẫn còn rất hạn chế. Khi xu hướng sử dụng AI theo mô hình tính phí dựa trên token ngày càng phổ biến, chi phí ứng dụng cũng trở thành thách thức đối với nhiều doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Anh Dương cũng cho rằng áp lực nâng cao năng suất lao động sẽ ngày càng lớn trong giai đoạn tới. Theo phản ánh từ một số doanh nghiệp nước ngoài, nếu năng suất lao động của Việt Nam không đạt mức tăng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, các doanh nghiệp sẽ cân nhắc thay thế một phần lao động bằng hệ thống tự động hóa. Điều này cho thấy nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ đã trở thành yêu cầu cấp bách để duy trì sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Những kết quả tích cực trong nửa đầu năm 2026 đã tạo nền tảng quan trọng cho giai đoạn tăng trưởng tiếp theo. Tuy nhiên, để tiến gần mục tiêu tăng trưởng 10%, Việt Nam cần đồng thời phát triển thị trường vốn, nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, tăng cường liên kết giữa khu vực FDI với khu vực kinh tế nội địa và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Khi các động lực này được khai thác hiệu quả, nền kinh tế sẽ có thêm dư địa để phát triển nhanh, bền vững và nâng cao sức chống chịu trước những biến động của kinh tế toàn cầu.