Từ “xử lý ô nhiễm” đến “chữa lành dòng sông”: Cách tiếp cận mới cho an ninh nguồn nước

Nước sông Tô Lịch ô nhiễm hữu cơ nghiêm trọng.

Những định hướng này được các cơ quan quản lý, chuyên gia và tổ chức quốc tế nhấn mạnh tại Tọa đàm “Các giải pháp phục hồi nguồn nước” do Cục Quản lý tài nguyên nước phối hợp với Ngân hàng Phát triển Châu Á và Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam tổ chức gần đây.

Nguồn nước suy kiệt và yêu cầu phục hồi hệ sinh thái

Trong nhiều năm, chính sách quản lý nước chủ yếu tập trung vào kiểm soát xả thải và xử lý ô nhiễm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ hạn chế khi nhiều dòng sông vẫn tiếp tục suy thoái, thậm chí rơi vào trạng thái “chết sinh học”.

Theo đánh giá tại tọa đàm, nguyên nhân không chỉ nằm ở lượng chất thải gia tăng, mà sâu xa hơn là sự mất cân bằng dòng chảy tự nhiên. Khi nguồn nước không được duy trì ổn định, khả năng tự làm sạch của sông gần như bị triệt tiêu. Hệ quả là các chất ô nhiễm tích tụ, kéo theo suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt, sản xuất và sức khỏe cộng đồng.

Áp lực này càng gia tăng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa và nhu cầu khai thác nước ngày một lớn. Nhiều lưu vực sông trọng điểm đang phải “gánh” cùng lúc nhiều sức ép, từ thiếu nước mùa kiệt đến ô nhiễm nghiêm trọng ở hạ lưu.

Tại tọa đàm, các chuyên gia thống nhất rằng cần chuyển từ cách tiếp cận xử lý “phần ngọn” sang phục hồi “sức khỏe” của hệ thống nước. Điều này đồng nghĩa với việc nhìn nhận dòng sông như một hệ sinh thái sống, cần được duy trì dòng chảy, tái tạo nguồn nước và bảo vệ các chức năng tự nhiên.

Cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào việc khôi phục “mạch nước” cho các dòng sông. Các giải pháp như bổ cập nước dưới đất, điều tiết dòng chảy, vận hành hồ chứa hay xây dựng các công trình giữ nước được xem là yếu tố then chốt nhằm tái tạo khả năng tự làm sạch.

Song song với đó là việc kiểm soát nguồn thải một cách hệ thống, thay vì xử lý rời rạc. Khi lượng nước được đảm bảo và ô nhiễm được kiểm soát đồng thời, hệ sinh thái sông mới có thể phục hồi bền vững.

Quản lý theo lưu vực, số hóa dữ liệu và huy động nguồn lực

Một điểm nghẽn lớn trong quản lý tài nguyên nước hiện nay là cách tiếp cận theo địa giới hành chính. Trong khi đó, dòng chảy tự nhiên lại không tuân theo ranh giới này.

Do đó, chuyển sang quản lý theo lưu vực sông được xem là hướng đi tất yếu, cũng là nội dung được nhấn mạnh tại tọa đàm. Cách làm này cho phép điều phối nguồn nước một cách tổng thể, hài hòa giữa các vùng thượng nguồn và hạ lưu, giữa các địa phương và ngành kinh tế.

Cùng với đó, việc xây dựng hệ thống quan trắc tự động, liên tục và kết nối dữ liệu theo thời gian thực đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và tích hợp, cơ quan quản lý có thể chủ động dự báo, điều tiết và đưa ra quyết định kịp thời, thay vì xử lý bị động như trước.

Không chỉ dừng ở quản lý, dữ liệu còn là cơ sở để đánh giá chính xác mức độ suy thoái, từ đó xác định đúng khu vực cần ưu tiên phục hồi và phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Một nội dung quan trọng khác được thảo luận tại tọa đàm là cơ chế huy động nguồn lực cho phục hồi nguồn nước. Đây là bài toán lớn, đòi hỏi đầu tư dài hạn và sự tham gia của nhiều thành phần.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, đầu tư hạ tầng nền tảng và hoàn thiện chính sách. Trong khi đó, khu vực tư nhân được khuyến khích tham gia vào các dự án xử lý nước thải, cải tạo sông và phát triển dịch vụ liên quan.

Bên cạnh đó, việc gắn quản lý nước với quy hoạch đô thị, phát triển hành lang sinh thái và không gian xanh ven sông cũng được xem là giải pháp vừa bảo vệ môi trường, vừa tạo động lực tăng trưởng mới.

Những khuyến nghị được đưa ra tại Tọa đàm “Các giải pháp phục hồi nguồn nước” cho thấy, chuyển đổi từ kiểm soát ô nhiễm sang phục hồi hệ sinh thái không chỉ là thay đổi kỹ thuật, mà là thay đổi tư duy phát triển.

Nếu tiếp tục xử lý theo kiểu đối phó, các dòng sông sẽ tiếp tục suy kiệt và chi phí khắc phục sẽ ngày càng lớn. Ngược lại, nếu tiếp cận đúng hướng, việc phục hồi sông ngòi sẽ góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước, ổn định kinh tế và nâng cao chất lượng sống.

Đây cũng chính là nền tảng để gìn giữ “mạch sống” của nền kinh tế và các thế hệ tương lai.