Tăng quyền tự chủ kế toán cho doanh nghiệp: Bước chuyển quan trọng của cải cách

Bà Mai Hoàng Hạnh, Giảng viên Trường Đại học Thủ Dầu Một.

Phóng viên: Thưa bà, bà đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Thông tư số 99/2025/TT-BTC đối với cải cách chế độ kế toán doanh nghiệp hiện nay?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Theo tôi, Thông tư số 99/2025/TT-BTC là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình cải cách chế độ kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam. Văn bản này thể hiện sự chuyển hướng mạnh mẽ trong tư duy quản lý kế toán, từ mô hình “kế toán tuân thủ theo mẫu” sang “kế toán định hướng quản trị”, gắn với quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp.

Trước đó, sau hơn 10 năm áp dụng, chế độ kế toán theo Thông tư số 200/2014/TT-BTC đã góp phần chuẩn hóa phương pháp hạch toán, nâng cao tính minh bạch và khả năng so sánh của thông tin tài chính.

Tuy nhiên, trong bối cảnh môi trường kinh tế thay đổi mạnh mẽ, đặc biệt là quá trình hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp, một số quy định đã bộc lộ hạn chế như tính cứng nhắc, thiếu linh hoạt và chưa hoàn toàn tương thích với Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS).

Việc ban hành Thông tư số 99/2025/TT-BTC vì vậy không chỉ thay thế các quy định trước đây, mà còn phản ánh một tư duy kế toán mới, trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp trong việc xây dựng, điều chỉnh và vận hành hệ thống kế toán.

Có thể nói, đây không chỉ là sự cập nhật kỹ thuật về tài khoản hay báo cáo tài chính, mà là bước tái cấu trúc quan trọng trong tổ chức công tác kế toán, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong ghi nhận, phản ánh và sử dụng thông tin tài chính phục vụ quản trị trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

Phóng viên: Một trong những điểm mới đáng chú ý của Thông tư là thay đổi cách trình bày báo cáo tài chính. Bà có thể phân tích rõ hơn nội dung này?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Một điểm mới đáng chú ý của Thông tư số 99/2025/TT-BTC là việc đổi tên “Bảng cân đối kế toán” thành “Báo cáo tình hình tài chính”. Sự thay đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật về thuật ngữ, mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy kế toán.

“Báo cáo tình hình tài chính” được hiểu là bức tranh tổng thể về sức khỏe tài chính của doanh nghiệp, thể hiện mối quan hệ giữa tài sản, nguồn vốn, kết quả hoạt động và các luồng tiền. Cách tiếp cận này tiệm cận với Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) và phù hợp với xu hướng kế toán hiện đại.

Bên cạnh đó, Thông tư cũng cho phép doanh nghiệp linh hoạt hơn trong việc trình bày báo cáo tài chính. Các chỉ tiêu không phát sinh số liệu có thể được miễn trình bày và doanh nghiệp được quyền chủ động sắp xếp lại thứ tự chỉ tiêu theo nguyên tắc liên tục. Điều này giúp báo cáo tài chính chuyển từ mô hình “báo cáo theo mẫu cứng” sang “báo cáo phục vụ người sử dụng thông tin”.

Có thể thấy, Thông tư số 99/2025/TT-BTC đã đưa ra cách tiếp cận mới trong trình bày báo cáo tài chính theo hướng hài hòa giữa tính chuẩn mực và tính linh hoạt. Qua đó vừa đảm bảo tính thống nhất, khả năng so sánh của thông tin, vừa nâng cao giá trị sử dụng của dữ liệu kế toán, góp phần tăng cường tính minh bạch và củng cố vai trò của kế toán như một công cụ hỗ trợ quản trị và ra quyết định kinh tế.

Phóng viên: Thông tư 99/2025/TT-BTC cũng mở rộng quyền lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán. Quy định này có ý nghĩa như thế nào đối với doanh nghiệp, thưa bà?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Theo quy định mới, doanh nghiệp có thể lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán nếu ngoại tệ đó chi phối phần lớn các giao dịch kinh tế của doanh nghiệp. Đây là bước tiến đáng kể so với các quy định trước đây vốn giới hạn chặt chẽ việc sử dụng ngoại tệ trong ghi sổ kế toán.

Tuy nhiên, để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống kế toán quốc gia, báo cáo tài chính nộp cho cơ quan quản lý nhà nước vẫn phải được trình bày bằng đồng Việt Nam. Doanh nghiệp sẽ thực hiện chuyển đổi theo tỷ giá mua - bán chuyển khoản trung bình của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên giao dịch.

Quy định này vừa tạo sự linh hoạt cho doanh nghiệp có giao dịch quốc tế hoặc có vốn đầu tư nước ngoài, vừa đảm bảo tính minh bạch và khả năng so sánh của thông tin tài chính.

Phóng viên: Một nội dung khác được nhiều doanh nghiệp quan tâm là quyền tự thiết kế hệ thống tài khoản kế toán. Bà đánh giá như thế nào về quy định này trong Thông tư?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp được quyền điều chỉnh hoặc thiết kế hệ thống tài khoản kế toán phù hợp với đặc thù hoạt động sản xuất kinh doanh và yêu cầu quản trị nội bộ. Doanh nghiệp có thể sửa đổi hoặc bổ sung tên, số hiệu, kết cấu và nội dung phản ánh của tài khoản kế toán, miễn là vẫn đảm bảo phản ánh trung thực bản chất kinh tế của giao dịch và không làm thay đổi các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính.

Thông tư số 99/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính có hiệu lực từ 1/1/2026 được đánh giá là bước chuyển quan trọng trong cải cách chế độ kế toán doanh nghiệp. Ảnh: internet

Đây là một thay đổi mang tính đột phá, thể hiện sự chuyển dịch từ cơ chế “xin phép” sang cơ chế “tự chủ và tự chịu trách nhiệm”. Nhà nước chuyển từ quản lý vi mô sang giám sát khung pháp lý, còn doanh nghiệp chủ động thiết kế hệ thống kế toán phù hợp với nhu cầu quản trị của mình.

Tuy nhiên, cùng với quyền tự chủ này, doanh nghiệp phải ban hành quy chế mở tài khoản kế toán nội bộ và chịu trách nhiệm pháp lý đối với các nội dung đã điều chỉnh.

Phóng viên: Việc trao quyền tự chủ nhiều hơn trong công tác kế toán sẽ mang lại những cơ hội nào cho doanh nghiệp, thưa bà?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Có thể thấy ít nhất 4 cơ hội lớn.

Thứ nhất, doanh nghiệp có điều kiện nâng cao năng lực quản trị tài chính. Việc tự thiết kế hệ thống kế toán và báo cáo giúp doanh nghiệp xây dựng các chỉ tiêu quản trị phù hợp với chiến lược kinh doanh.

Thứ hai, quy định mới giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn trong hội nhập quốc tế, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ ba, cơ chế linh hoạt sẽ thúc đẩy ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong kế toán, như sử dụng phần mềm kế toán tích hợp, hệ thống ERP hoặc nền tảng dữ liệu số.

Thứ tư, vai trò của kế toán viên sẽ được nâng cao. Kế toán không chỉ là người ghi chép số liệu mà còn trở thành chuyên gia phân tích tài chính, hỗ trợ lãnh đạo trong quá trình ra quyết định.

Phóng viên: Theo bà, để cơ chế tự chủ kế toán phát huy hiệu quả trong thực tiễn, cần những điều kiện gì?

Bà Mai Hoàng Hạnh: Để cơ chế này vận hành hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa 3 yếu tố: thể chế, công nghệ và nguồn nhân lực.

Trước hết, cơ quan quản lý cần tiếp tục ban hành các hướng dẫn kỹ thuật nhằm đảm bảo tính thống nhất và khả năng so sánh giữa các doanh nghiệp. Bên cạnh đó, các tổ chức nghề nghiệp cần tăng cường đào tạo và chuẩn hóa chương trình đào tạo kế toán theo chuẩn mực quốc tế.

Về phía doanh nghiệp, cần đầu tư mạnh mẽ vào chuyển đổi số và nâng cao năng lực kế toán quản trị nội bộ. Khi đó, hệ thống kế toán mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ chiến lược phát triển và quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Phóng viên: Xin cảm ơn bà về cuộc trao đổi!