Nghịch lý giữa đà tăng sản lượng ngành công nghiệp và áp lực đứt gãy chuỗi cung ứng

Sản xuất công nghiệp Việt Nam vẫn thể hiện được sức chống chịu bền bỉ và duy trì đà phục hồi về sản lượng.

Khép lại quý I/2026, sản xuất công nghiệp của Việt Nam là bức tranh với nhiều gam màu đan xen, phản ánh sự dịch chuyển giữa những kết quả đạt được và những thách thức đang âm thầm định hình phía trước.

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) toàn ngành công nghiệp trong quý đầu năm nay vẫn duy trì nhịp độ tích cực khi tăng 9,0% so với cùng kỳ, được dẫn dắt chủ yếu bởi ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.

Tuy nhiên, ông Lê Gia Phong, Phó Trưởng ban, Ban Thống kê Công nghiệp và Xây dựng (Cục Thống kê) cho rằng, ẩn sau con số tăng trưởng tổng thể ấy là một độ trễ nhất định giữa nền tảng sản xuất thực tế và tâm lý, kỳ vọng của giới doanh nghiệp, vốn được bộc lộ rõ nét qua sự hạ nhiệt của Chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) trong tháng 3/2026.

Từ mức đỉnh 54,3 điểm của tháng 2/2026, chỉ số PMI ngành sản xuất Việt Nam trong tháng 3 đã lùi về mức 51,2 điểm, đưa vị thế của Việt Nam tạm xếp thứ 5 trong khu vực ASEAN, đứng sau Singapore, Thái Lan, Myanmar và Philippines.

Ông Phong nhận định, sự chững lại này không hoàn toàn xuất phát từ sự suy yếu nội tại của nền kinh tế, mà phần lớn là hệ quả từ những biến động địa chính trị phức tạp tại khu vực Trung Đông. Căng thẳng leo thang và nguy cơ gián đoạn tại các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz đã tạo ra một lực cản đáng kể lên chuỗi cung ứng toàn cầu, truyền dẫn trực tiếp vào áp lực chi phí của các doanh nghiệp sản xuất trong nước. Áp lực từ giá dầu mỏ và cước vận tải biển tăng cao đã khiến chi phí nhiên liệu, logistics dội lên nhanh chóng.

Khảo sát từ S&P Global ghi nhận chi phí đầu vào của các doanh nghiệp sản xuất đã tăng với tốc độ nhanh nhất kể từ tháng 4/2022. Trong bối cảnh biên lợi nhuận còn khá mỏng, các nhà sản xuất buộc phải "san sẻ" gánh nặng này vào giá thành sản phẩm, đẩy tốc độ tăng giá bán đầu ra lên mức cao nhất trong gần 15 năm qua, kể từ tháng 4/2011.

Động thái điều chỉnh giá trên, dù là biện pháp thích ứng tất yếu, lại vô hình trung tạo thêm rào cản cho sự phục hồi của tổng cầu, khiến tốc độ tăng của các đơn đặt hàng mới chậm lại và số lượng đơn hàng xuất khẩu mới có dấu hiệu suy giảm sau một thời gian duy trì ổn định.

Ông Phong phân tích thêm, tác động của những biến động ngoại sinh không chỉ dừng lại ở bài toán chi phí mà còn làm thay đổi nhịp độ vận hành của chuỗi cung ứng, một yếu tố vốn được xem là "hạ tầng mềm" của nền kinh tế.

Minh chứng là thời gian giao hàng của các nhà cung cấp bị kéo dài ở mức độ đáng lưu tâm nhất trong vòng 4 năm qua, buộc nhiều doanh nghiệp phải thay đổi chiến lược quản trị từ tối ưu hóa chi phí sang trạng thái phòng thủ, chia nhỏ đơn hàng và tăng cường dự trữ.

Sự gián đoạn này đã hiện hữu một cách chân thực trong dữ liệu sản xuất của một số ngành cụ thể. Điển hình như ngành dệt ghi nhận sản lượng suy giảm sâu 78,52% tại một số địa phương do nguồn nguyên liệu nhập khẩu bị gián đoạn, hay ngành sản xuất hóa chất giảm 9,53% do thiếu hụt quặng apatit.

"Hơn nữa, tình trạng thận trọng trong việc mở rộng quy mô cũng khiến thị trường lao động ngành sản xuất ghi nhận sự sụt giảm nhân sự khi các doanh nghiệp hạn chế tuyển mới hoặc cắt giảm bớt lao động thời vụ", ông Phong nói.

Nhìn một cách tổng thể, theo Phó Trưởng ban, Ban Thống kê Công nghiệp và Xây dựng Lê Gia Phong, nền sản xuất công nghiệp Việt Nam trong quý I/2026 vẫn thể hiện được sức chống chịu bền bỉ và duy trì đà phục hồi sản lượng dựa trên các nền tảng đơn hàng đã ký kết từ trước. Thế nhưng, những chỉ báo từ sự sụt giảm của PMI cùng rào cản về chi phí và logistics đang phát đi tín hiệu nhắc nhở về một giai đoạn tiếp theo đòi hỏi sự linh hoạt cao độ.

Để củng cố niềm tin kinh doanh và duy trì nhịp độ tăng trưởng, những chính sách đồng hành từ phía cơ quan quản lý giờ đây cần hướng tới sự can thiệp "sát sườn" hơn, thực chất hơn, tập trung vào việc khơi thông chuỗi cung ứng, bình ổn chi phí vận tải và hỗ trợ doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn nguyên liệu đầu vào thay vì chỉ dừng lại ở các biện pháp kích cầu truyền thống.