Hoàn thiện thể chế, hình thành hệ sinh thái sáng tạo phát triển công nghiệp văn hóa

Đảng và Nhà nước ta luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, đồng thời là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế. Ảnh: Biểu diễn nghệ thuật tại nhà hát Hồ Gươm

Tháo gỡ “điểm nghẽn”, làm rõ “điểm mờ”, lấp đầy “khoảng trống” pháp lý

Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được khẩn trương xây dựng không chỉ cụ thể hóa định hướng tại Nghị quyết số 80-NQ/TW mà còn là “chìa khóa” để khơi thông các điểm nghẽn, tạo hành lang pháp lý kiến tạo cho sự bứt phá của ngành kinh tế đặc thù này.

Thực tiễn phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam những năm qua cho thấy, dù sở hữu kho tàng di sản đồ sộ và nguồn nhân lực trẻ năng động, nhưng tỷ trọng đóng góp của ngành vào GDP vẫn còn khiêm tốn, ước đạt chỉ 4-5% giai đoạn 2018-2025.

Một trong những rào cản lớn nhất chính là sự thiếu vắng một khung khổ pháp lý thống nhất. Hiện nay, các quy định liên quan vẫn nằm phân tán tại nhiều luật chuyên ngành như Luật Điện ảnh, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Du lịch... vốn chủ yếu tiếp cận dưới góc độ quản lý hành chính mà thiếu đi các chính sách mang tính kinh tế, thúc đẩy chuỗi giá trị.

Vì vậy, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được định vị với sứ mệnh là một “Luật kiến tạo”. Thay vì chỉ tập trung vào “tiền kiểm” và quản lý nội dung, thể chế mới hướng tới việc tháo gỡ các “điểm nghẽn”, làm rõ các “điểm mờ” và lấp đầy các “khoảng trống” pháp lý để khơi thông mọi nguồn lực xã hội.

Đột phá từ tư duy tài chính và sở hữu trí tuệ, dự thảo Luật xác định hoàn thiện thể chế công nghiệp văn hóa trước hết là hoàn thiện các chính sách về tài chính, thuế, tín dụng và đất đai theo hướng đặc thù.

Ban soạn thảo cho biết, qua rà soát chủ trương, đường lối của Đảng, việc xây dựng dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa bảo đảm thể chế hóa các định hướng lớn về hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù, đột phá để phát triển công nghiệp văn hóa.

Theo đó, dự thảo Luật đề xuất những cơ chế ưu đãi vượt trội như miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các startup sáng tạo; ưu tiên tiếp cận đất đai để hình thành các cụm, khu công nghiệp sáng tạo; và đặc biệt là cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước và khu vực tư nhân nhằm chia sẻ rủi ro trong các dự án phát triển sản phẩm văn hóa trọng điểm.

Ban soạn thảo cũng cho biết, hiện nay, hệ thống pháp luật hiện hành đã làm tương đối tốt nhiệm vụ bảo hộ quyền. Tuy nhiên, pháp luật còn thiếu vắng các chính sách phát triển giá trị kinh tế của quyền đó, nghĩa là chưa có công cụ và hành lang pháp lý để giúp tài sản trí tuệ sinh ra tiền, trở thành vốn, và lưu thông bình đẳng trên thị trường tài chính.

Do đó, dự thảo Luật thiết lập hành lang pháp lý để tài sản trí tuệ (như kịch bản, nhân vật hoạt hình, bản ghi âm) được định danh, định giá tham chiếu và sử dụng làm tài sản bảo đảm trong các quan hệ tín dụng.

Đây được coi là bước đi quan trọng để biến tri thức và sáng tạo thành nguồn vốn lưu thông trên thị trường tài chính.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật đề xuất thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình kinh doanh hoặc sản phẩm văn hóa công nghệ mới chưa có quy định pháp luật điều chỉnh. Cơ chế này cho phép các doanh nghiệp thử nghiệm những giải pháp sáng tạo trong một phạm vi giới hạn về thời gian và địa bàn, giúp Nhà nước đánh giá hiệu quả thực tế trước khi ban hành chính sách chính thức, từ đó vừa khuyến khích đổi mới, vừa quản lý rủi ro hiệu quả.

Đầu tư phát triển hạ tầng công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái sáng tạo

Trong dự thảo Luật, thể chế được xem là khung xương; trong khi đó, hệ sinh thái sáng tạo được xem là môi trường sống, là mạng lưới kết nối các chủ thể để tạo nên một nền công nghiệp văn hóa năng động. Một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa toàn diện bao gồm sự liên kết chặt chẽ giữa các cá nhân sáng tạo, doanh nghiệp, các định chế tài chính, cơ sở đào tạo và cơ quan nhà nước.

Theo Dự thảo, Nhà nước ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ cho hoạt động nâng cao năng lực cạnh tranh của các công đoạn trong chuỗi giá trị và hoạt động hỗ trợ chuỗi giá trị công nghiệp văn hoá theo quy định của pháp luật, ưu tiên các hoạt động phát triển hạ tầng, nhân lực, tài sản trí tuệ và thúc đẩy hình thành sản phẩm công nghiệp văn hoá trọng điểm, mang bản sắc văn hoá Việt Nam, có giá trị kinh tế và giá trị xã hội, có khả năng xuất khẩu.

Nhà nước cũng ưu tiên bố trí vốn ngân sách nhà nước để đầu tư phát triển, vận hành hạ tầng công nghiệp văn hoá có tính chất chiến lược, liên vùng, có khả năng lan toả, hình thành hệ sinh thái sáng tạo, tạo động lực phát triển các ngành công nghiệp văn hoá; công trình hạ tầng công nghiệp văn hoá quốc gia; tổ hợp sáng tạo văn hoá, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hoá; hạ tầng văn hoá số.

“Khuyến khích huy động mọi nguồn lực hợp pháp để đầu tư phát triển hạ tầng công nghiệp văn hoá, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt, khu vực tư nhân, cộng đồng và hợp tác công tư tham gia đầu tư, quản lý, vận hành, khai thác hạ tầng”, dự thảo Luật phát triển công nghiệp văn hóa nêu rõ.

Cùng với vai trò quan trọng của đầu tư vào hạ tầng số, dự thảo Luật cũng xác định dữ liệu là “trục xương sống” của hệ sinh thái. Để hệ sinh thái vận hành trơn tru, việc đầu tư vào hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng văn hóa số là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.

Do đó, dự thảo Luật quy định việc xây dựng Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia - môi trường lưu trữ và chia sẻ dữ liệu dùng chung về di sản, nghệ thuật phải được số hóa. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối liên thông, các nhà sáng tạo nội dung có thể dễ dàng khai thác “nguyên liệu” từ kho tàng văn hóa dân tộc để tạo ra những sản phẩm mới mang đậm bản sắc Việt Nam nhưng vẫn phù hợp với thị hiếu quốc tế.

Bên cạnh đó, việc hình thành các tổ hợp sáng tạo văn hóa và cụm công nghiệp sáng tạo cũng được đẩy mạnh. Đây là những không gian hội tụ các doanh nghiệp, studio, nhà hát, bảo tàng... không chỉ để sản xuất mà còn để tạo ra môi trường tương tác, thúc đẩy cộng hưởng sáng tạo và giảm chi phí vận hành cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ngoài ra, thể chế mới đặt mục tiêu phát triển nguồn nhân lực – trung tâm của hệ sinh thái, là chủ thể sáng tạo, là yếu tố quyết định tính cạnh tranh của ngành công nghiệp văn hóa - thông qua việc đổi mới giáo dục nghệ thuật ngay từ cấp phổ thông và đào tạo liên ngành gắn với công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) ở bậc đại học.

Đặc biệt, dự thảo Luật đề xuất những chính sách trọng dụng nhân tài vượt trội như: ưu đãi thuế thu nhập cá nhân; đặc cách tuyển dụng, bổ nhiệm vào các vị trí lãnh đạo trong khu vực công đối với nhân lực chất lượng cao; và cấp thẻ tạm trú dài hạn cho các chuyên gia, nghệ sĩ nước ngoài đến làm việc tại Việt Nam. Việc hình thành mạng lưới chuyên gia và các chương trình học bổng tài năng đỉnh cao được kỳ vọng sẽ tạo ra những “đầu tàu” dẫn dắt thị trường vươn ra toàn cầu.

Đáng chú ý, để kích cầu tiêu dùng văn hóa, dự thảo Luật đưa ra sáng kiến phát hành Thẻ văn hóa quốc gia dưới dạng điện tử để hỗ trợ chi phí tiếp cận các sản phẩm văn hóa Việt Nam cho học sinh, sinh viên và các đối tượng chính sách.

Đồng thời, việc hình thành các sàn giao dịch công nghiệp văn hóa sẽ giúp minh bạch hóa các giao dịch mua bán, chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ và sản phẩm văn hóa. Kết hợp với các chương trình quảng bá Thương hiệu công nghiệp văn hóa quốc gia, Việt Nam sẽ định vị rõ nét hơn “sức mạnh mềm” của mình trên bản đồ văn hóa thế giới.

Có thể thấy, việc hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo và hình thành hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ là hai mặt của một quá trình thúc đẩy công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Với tầm nhìn đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và năm 2045 đóng góp 9% GDP, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là một văn bản pháp lý mà là bản thiết kế chiến lược cho tương lai văn hóa Việt Nam.

Khi nguồn lực từ di sản được khơi thông bởi thể chế hiện đại và nuôi dưỡng bởi một hệ sinh thái năng động, công nghiệp văn hóa sẽ thực sự trở thành trụ cột cho sự phát triển bền vững và giàu mạnh của Đất nước trong kỷ nguyên mới.