Giữ chân người lao động trẻ: Giải pháp phát triển kinh tế địa phương

TS. Nguyễn Thị Bạch Tuyết, Đại học Cần Thơ.

Phóng viên: Thưa bà, số liệu thống kê gần đây cho thấy lao động trẻ rời khỏi đồng bằng sông Cửu Long không đơn thuần vì thu nhập thấp, mà còn do thiếu cơ hội phát triển nghề nghiệp, thiếu môi trường sống năng động và hệ sinh thái khởi nghiệp. Đó là sự di cư vì kỳ vọng tương lai, chứ không hẵn do khó khăn. Bà đánh giá như thế nào về đánh giá này?

TS. Nguyễn Thị Bạch Tuyết: Hiện đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang chứng kiến dòng người di cư liên tục ra ngoài vùng, nhất là lực lượng lao động trẻ. Chẳng hạn, trong giai đoạn 2009-2019, dân số vùng gần như không tăng (từ 17,2 lên 17,3 triệu người), trong khi tỷ trọng dân số của vùng trong tổng dân số cả nước lại giảm dần. Tốc độ tăng dân số trung bình chỉ đạt 0,1%/năm - thấp hơn rất nhiều so với mức 1,1% của cả nước, điều này chủ yếu do tỷ suất sinh thấp và tình trạng di cư mạnh.

Giai đoạn 2020-2024, trung bình mỗi năm có khoảng 200.000-250.000 người lao động từ các tỉnh ĐBSCL di cư đến các vùng công nghiệp; trong đó, nhóm tuổi từ 18-35 chiếm hơn 70%. Ngược lại, nếu so sánh với vùng Đồng bằng Sông Hồng, ĐBSCL có sự biến động di cư mạnh và khác biệt. Sử dụng kết quả phân tích số liệu từ Điều tra Dân số và Nhà ở và số liệu thống kê di cư của Tổng cục Thống kê (cũ), cho thấy những xu hướng biến động di cư ở 2 vùng. Đồng bằng sông Hồng là vùng nhập cư, trong khi ĐBSCL là vùng xuất cư.

Đồng bằng sông Hồng là vùng có tỷ lệ di cư thuần dương, trong khi ĐBSCL là vùng có di cư thuần âm. Xu hướng cho thấy, Đồng bằng sông Hồng vẫn tiếp tục kéo di cư với tỷ lệ di cư thuần dương tăng trong khi đó ĐBSCL thể hiện xu hướng di cư thuần âm mạnh hơn, nhất là sau đại dịch COVID-19.

Dòng di cư ở ĐBSCL chủ yếu có cơ cấu tuổi trẻ 20 đến 29 tuổi chiếm tỷ lệ lớn và đi theo khuynh hướng nông thôn đến thành thị. Nhiều lao động trẻ ĐBSCL chọn đến TP. Hồ Chí Minh, để tìm việc làm trong các khu công nghiệp. Thực trạng tăng dân số tự nhiên ĐBSCL là rất thấp, dân số già hóa nhanh, cùng với dòng di cư thuần âm và thiếu hụt lao động trẻ. Điều này đã và đang làm suy giảm nguồn nhân lực tại chỗ, đồng thời tạo ra áp lực lên hệ thống an sinh xã hội và phát triển kinh tế vùng.

Phóng viên: Thực tế cho thấy, muốn giữ chân lao động trẻ, ĐBSCL phải thay đổi mô hình phát triển. Nghĩa là chuyển từ nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn và dịch vụ hiện đại. Khi người trẻ thấy được cơ hội nghề nghiệp, thu nhập và môi trường sống năng động, họ sẽ chọn ở lại, thưa bà?

TS. Nguyễn Thị Bạch Tuyết: Mặc dù, năng suất lao động toàn vùng tăng bình quân khoảng 10%/năm sau đại dịch nhưng ĐBSCL vẫn chậm hơn so với các vùng khác. Nghiên cứu gần đây cho thấy, năng suất lao động ĐBSCL xếp thứ 5/6 vùng kinh tế - xã hội. Đáng chú ý là năng suất lao động trong nông - lâm - ngư nghiệp của ĐBSCL đang có dấu hiệu tụt hậu so với Đồng bằng sông Hồng. Mặc dù lao động nông nghiệp ĐBSCL giảm 14%, năng suất lao động nông nghiệp chỉ tăng khoảng 51% trong khi Đồng bằng sông Hồng tăng đến 123% nhờ công nghệ cao. Điều này cho thấy thiếu hụt lao động trẻ đã làm giảm áp lực chuyển đổi công nghệ, dẫn đến hiệu quả lao động ngành nông nghiệp kém nổi bật.

ĐBSCL có quy mô công nghiệp - dịch vụ phát triển chậm hơn so với các vùng khác, vẫn phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp. Cơ cấu kinh tế của vùng gần đây không thay đổi đáng kể. Tổng vốn đầu tư xã hội tăng mạnh trong thời gian gần đây, giúp duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định. Đặc biệt, ĐBSCL đã trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu nông sản hàng đầu cả nước, với nhiều doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị nông nghiệp quốc gia. Tuy vậy, chênh lệch lớn giữa nông nghiệp và công nghiệp - dịch vụ khiến thu nhập lao động ĐBSCL thấp hơn mặt bằng chung. Kết quả là, ĐBSCL khó thu hút lao động di cư vào, bởi nhân lực trẻ ưu tiên tìm việc ở khu công nghiệp hiện đại hơn.

Giữ chân người trẻ không chỉ bằng thu nhập, mà bằng cơ hội, niềm tin và môi trường sống. Đó mới là con đường để ĐBSCL chuyển mình từ “vùng xuất cư” thành “vùng thu hút” trong giai đoạn phát triển mới.

Phóng viên: Thưa bà, phải nhìn di cư như một ‘chỉ báo chính sách’. Khi người trẻ rời quê, nghĩa là nơi đó thiếu động lực phát triển. Để đảo chiều, ĐBSCL cần có giải pháp gì?

TS. Nguyễn Thị Bạch Tuyết: Một là, đối với cấp Trung ương, cần ưu tiên triển khai các chính sách phát triển kinh tế vùng theo hướng đồng bộ và dài hạn đối với ĐBSCL. Trọng tâm là thúc đẩy cơ cấu kinh tế đa dạng, gia tăng vai trò của công nghiệp chế biến và các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao nhằm mở rộng cơ hội việc làm ngay tại địa phương. Bên cạnh đó, Nhà nước cần tăng cường đầu tư kết cấu hạ tầng then chốt, đặc biệt là hệ thống giao thông.

Hai là, đối với cấp địa phương, chính quyền các cấp cần tập trung phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao phù hợp với lợi thế so sánh của từng địa bàn. Việc hình thành và mở rộng các khu, cụm công nghiệp gắn với các ngành thế mạnh như thủy sản, chế biến trái cây hay dược liệu có thể tạo động lực việc làm bền vững. Đồng thời, cần khai thác tiềm năng của các làng nghề truyền thống và du lịch sinh thái nhằm đa dạng hóa sinh kế cho người dân. Các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, nâng cao kỹ năng cho lao động trẻ cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Ba là, Lao động trẻ tại ĐBSCL cần tích cực tham gia các chương trình đào tạo nghề và bồi dưỡng kỹ năng nhằm khắc phục hạn chế về trình độ tay nghề. Trong quá trình di cư, người lao động cần lựa chọn việc làm phù hợp, tuân thủ quy định pháp luật tại nơi đến, đồng thời có kế hoạch tiết kiệm và đầu tư trở lại quê hương thông qua các mô hình hợp tác xã hoặc quỹ tín dụng địa phương, qua đó đóng góp cho sự phát triển cộng đồng.

Bốn là, các chính sách mang tính liên ngành cần được triển khai một cách nhất quán và đồng bộ, bao gồm tăng cường hệ thống an sinh xã hội cho gia đình người lao động, áp dụng các ưu đãi thuế nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào Đồng bằng sông Cửu Long.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà!