Dự án Luật Phát triển đô thị: Tránh “chạy đua” cơ chế đặc thù, phân tán nguồn lực quốc gia

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng giải trình ý kiến của đại biểu Quốc hội về dự án Luật Phát triển đô thị. Ảnh: VPQH

Tránh nguy cơ “địa phương hóa” pháp luật khi mở rộng đại trà

Giải trình các ý kiến của đại biểu Quốc hội về dự án Luật Phát triển đô thị sáng ngày 11/8, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan soạn thảo tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật.

Theo Bộ trưởng, dự án Luật được xây dựng với mục tiêu tạo lập một hành lang pháp lý ổn định, đột phá, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn lực, thúc đẩy các đô thị động lực, đặc biệt là TP. Hồ Chí Minh và các khu kinh tế đặc biệt phát triển nhanh, bền vững.

“Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là thể chế hóa kịp thời, đầy đủ chủ trương của Đảng, chuyển từ tư duy quản lý chặt sang kiến tạo phát triển, thực hiện phân quyền triệt để theo phương châm tự chủ, tự quyết và tự chịu trách nhiệm”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Theo thiết kế của dự thảo, đây là luật khung về phân quyền, chỉ quy định những vấn đề về nguyên tắc và thẩm quyền của Quốc hội, đồng thời gắn phân quyền với cơ chế kiểm soát quyền lực và chế độ trách nhiệm giải trình.

Liên quan việc cho phép các thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt được áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo đề xuất giao Chính phủ quyết định thay vì áp dụng đương nhiên. Lý do là các chính sách đột phá đòi hỏi trình độ quản trị và nguồn lực tài chính cao, do đó cần đánh giá sát năng lực thực thi của từng địa phương trước khi trao quyền.

Cách tiếp cận này, theo Bộ trưởng cũng nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh nguy cơ địa phương hóa pháp luật khi mở rộng đại trà các cơ chế khác với quy định chung của Trung ương. Bên cạnh đó, quy định này tạo sự linh hoạt để Chính phủ kịp thời áp dụng chính sách đối với những động lực tăng trưởng mới mà không phải chờ sửa luật hoặc trình Quốc hội ban hành nghị quyết đặc thù riêng.

Một mục tiêu khác được cơ quan soạn thảo đặt ra là tránh tình trạng các địa phương “chạy đua” về cơ chế, chính sách đặc thù, dẫn tới cạnh tranh không lành mạnh, phân tán nguồn lực quốc gia và làm giảm hiệu quả của các cơ chế đặc thù.

Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu các ý kiến của đại biểu để hoàn thiện quy định, nhất là về nguyên tắc và giới hạn làm cơ sở để Chính phủ quyết định áp dụng chính sách đặc thù cho các địa phương.

Phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng

Một trong những nội dung được Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh trong phần giải trình là yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh trong quá trình phân quyền và triển khai các cơ chế đột phá.

Theo Bộ trưởng, đây là nguyên tắc nền tảng và xuyên suốt quá trình xây dựng dự án Luật. Việc thực hiện nhiệm vụ được phân quyền phải bảo đảm, không phương hại đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại và chủ quyền quốc gia. “Có thể nói đây là lằn ranh đỏ đối với các thẩm quyền đột phá”, Bộ trưởng khẳng định.

Theo dự thảo, các thành phố thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật không được ban hành văn bản quy định khác hoặc thí điểm các cơ chế, chính sách trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại và tôn giáo. Thủ tướng Chính phủ có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản của địa phương nếu xét thấy văn bản đó ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh.

Trong lĩnh vực quy hoạch, việc lập, điều chỉnh quy hoạch tổng thể thành phố và các không gian đặc thù, không gian ngầm, tầng cao phải lấy ý kiến và có sự thống nhất bằng văn bản của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an.

Đối với khu kinh tế đặc biệt, vị trí hình thành phải bảo đảm chiến lược về quốc phòng, an ninh. Việc cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng đảo, đất, bãi đá, bãi cạn, ven bờ để đầu tư chỉ được thực hiện sau khi có sự chấp thuận của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Bộ Ngoại giao.

Đáng chú ý, đối với nhà đầu tư chiến lược, dự thảo yêu cầu phải có cam kết bằng văn bản về việc đáp ứng các điều kiện bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường.

“Chúng tôi cũng sẽ phối hợp với cơ quan thẩm tra để nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đại biểu, rà soát kỹ lưỡng các quy định dự thảo Luật, bảo đảm nguyên tắc không đánh đổi quốc phòng, an ninh lấy tăng trưởng”, Bộ trưởng nói.

Bộ trưởng nhấn mạnh: “Mọi cơ chế đột phá thì đều phải nằm trong hệ thống kiểm soát đa tầng, bảo đảm kinh tế phát triển tới đâu thì chủ quyền quốc gia và quốc phòng, an ninh giữ tới đó”.

Quang cản phiên họp. Ảnh: VPQH

Về kiểm soát quyền lực, dự thảo được thiết kế theo mô hình phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng. Các “giới hạn đỏ” được xác định ngay trong dự thảo, trong đó phân quyền không được ảnh hưởng tới ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia và phải tôn trọng các quy luật thị trường.

Đối với việc thành phố ban hành văn bản có quy định khác với quy định của Trung ương, dự thảo yêu cầu tuân thủ quy trình đánh giá tác động, tham vấn ý kiến các bộ, ngành và báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày ban hành. Thủ tướng có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản nếu trái pháp luật hoặc xâm phạm lợi ích quốc gia.

Cơ chế thí điểm sandbox cũng được đặt trong những giới hạn nhất định, với thời gian tối đa 5 năm và việc gia hạn không quá 5 năm. Thành phố phải tạm dừng ngay việc thí điểm nếu phát sinh hiệu quả tiêu cực như dự báo.

Trong quản lý tài chính và đầu tư, việc huy động vốn thông qua trái phiếu, vay nợ phải nằm trong hạn mức nợ công được phê duyệt; với các dự án lớn, Chính phủ vẫn giữ quyền quyết định bổ sung ngân sách có mục tiêu nhằm bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách Trung ương.

Đặc biệt, đối với xử lý các dự án chậm triển khai, chính sách đặc biệt chỉ được áp dụng khi có kết luận thanh tra, bảo đảm đủ nguồn lực và “nghiêm cấm việc hợp pháp hóa các sai phạm do tham nhũng”.

Bộ trưởng cho biết dự thảo cũng thiết lập cơ chế giám sát từ xa, giám sát định kỳ của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội cùng với phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc.

Theo đó, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải gắn với trách nhiệm giải trình của cá nhân người đứng đầu, được xác định là “chốt chặn cuối cùng để kiểm soát quyền lực”.

Bộ trưởng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến đại biểu để hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, không chỉ tại chương về giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình mà phải được thể hiện xuyên suốt trong từng cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội của dự thảo Luật.